Zamek w Świdnicy – relikty widoczne dziś

Nieistniejący zamek w Świdnicy zachował się jedynie w postaci nikłych reliktów ukrytych pod późniejszą zabudową. W XIV wieku należał do najważniejszych rezydencji książąt świdnicko-jaworskich, zwłaszcza Bolka II i wdowy po nim, księżnej Agnieszki.

Lokalizacja	woj. dolnośląskie, pow. świdnicki, gmina Świdnica
Współrzędne	50.84376, 16.48342
Obszar AZP	85-23
Chronologia	pełne średniowiecze, późne średniowiecze, nowożytność
Autorzy	Małgorzata Chorowska, Dagmara Adamska
Data udostępnienia	05.06.2026

ŚWIDNICA, główna wieża zamku w Świdnicy (Schweinitz) na tle zabudowy miasta, fragment mapy Helwiga z 1561 r.

ŚWIDNICA, fazy przekształceń zamku w XIV w.: 1 – mur zachowany, 2 – mur rekonstruowany (opr. M. Chorowska)ŚWIDNICA, fazy przekształceń zamku w XIV w.: 1 – mur zachowany, 2 – mur rekonstruowany (opr. M. Chorowska, Katalog Zamków i Dworów Obronnych Śląska [https://zamki.pwr.edu.pl/]. Licencja: CC BY-NC 4.0 [https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/])

ŚWIDNICA, główna wieża zamku w Świdnicy (Schweinitz) na tle zabudowy miasta, fragment mapy Helwiga z 1561 r.ŚWIDNICA, główna wieża zamku w Świdnicy (Schweinitz) na tle zabudowy miasta, fragment mapy Helwiga z 1561 r.

ŚWIDNICA, nadproże okienne odkryte w toku wykopalisk z lat 1978–1979; ob. w Muzeum Dawnego Kupiectwa w Świdnicy. Jego trójlistna forma potwierdza datowanie zamku na lata 90. XIII w. (fot. Dobiesław Karst)ŚWIDNICA, nadproże okienne odkryte w toku wykopalisk z lat 1978–1979; ob. w Muzeum Dawnego Kupiectwa w Świdnicy. Jego trójlistna forma potwierdza datowanie zamku na lata 90. XIII w. (fot. Dobiesław Karst, Katalog Zamków i Dworów Obronnych Śląska [https://zamki.pwr.edu.pl/]. Licencja: CC BY-NC 4.0 [https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/])

ŚWIDNICA, położenie zamku na planie rekonstrukcyjnym średniowiecznej Świdnicy (Atlas Świdnica 2008, plansza 8)ŚWIDNICA, położenie zamku na planie rekonstrukcyjnym średniowiecznej Świdnicy (Atlas Świdnica 2008, plansza 8)

ŚWIDNICA, renesansowy portal zamkowy 1537 r. (Chorowska, Lasota 2013, s. 128, il. 66)ŚWIDNICA, renesansowy portal zamkowy 1537 r. (Chorowska, Lasota 2013, s. 128, il. 66)

ŚWIDNICA, rzut murów zamku z podziałem na fazy (a – odkryte w wykopach, b - rekonstruowane: 1 – mury z lat 90. XIII w., 2 – mury z XIV w. 3 – mury z XV w., 4 – mury klasztoru z XVII w. (opr. M. Chorowska)ŚWIDNICA, rzut murów zamku z podziałem na fazy (a – odkryte w wykopach, b - rekonstruowane: 1 – mury z lat 90. XIII w., 2 – mury z XIV w. 3 – mury z XV w., 4 – mury klasztoru z XVII w. (opr. M. Chorowska, Katalog Zamków i Dworów Obronnych Śląska [https://zamki.pwr.edu.pl/]. Licencja: CC BY-NC 4.0 [https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/])

ŚWIDNICA, rzut średniowiecznych murów zamkowych w badaniach wykopaliskowych z 1978 r. (pomiar i rys. J. Kościuk)ŚWIDNICA, rzut średniowiecznych murów zamkowych w badaniach wykopaliskowych z 1978 r. (pomiar i rys. J. Kościuk, Katalog Zamków i Dworów Obronnych Śląska [https://zamki.pwr.edu.pl/]. Licencja: CC BY-NC 4.0 [https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/])

Jak cytować?

Małgorzata Chorowska, Dagmara Adamska, Świdnica (gm. Świdnica), zamek (nieistniejący), Katalog Zamków i Dworów Obronnych Śląska [https://zamki.pwr.edu.pl/swidnica-zamek-nieistniejacy/]. Licencja: CC BY-NC 4.0 [https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/]. Data dostępu: 10.06.2026.

Opis

Przynależność administracyjna i toponomastyka

Współczesna: gmina Świdnica, pow. świdnicki, woj. dolnośląskie.
Historyczne jednostki administracyjne: księstwo wrocławskie, księstwo świdnickie.
Nazwy historyczne: castrum Swydniczensi (1326), Swidenicz hus (1364), hous zu der Sweidnicz (1368-1369), furstliche house (1370), Hause (1391, 1440), burglehn zu Sweidnicz (1395), burglehen zur Sweydnicz (1398), Burg (1476), Schlosse (1477).

Kontekst przestrzenny, rozplanowanie, stan zachowania obiektu

Zamek w Świdnicy znajdował się w zach. części miasta, tuż obok dawnej bramy Strzegomskiej, w pasie dawnych miejskich obwarowań. Obecnie jest to kwartał ograniczony ul. Zamkową, Kotlarską, Muzealną i Basztową.

Po części rozebrany w końcu XVII w., po części przebudowany na klasztor, kryje dziś resztki swych murów pod ziemią. W końcu lat 70. XX w. przeprowadzono na jego terenie zakrojone na szeroką skalę badania architektoniczno-archeologiczne (Kamiński 1978-1979). Ich wyniki nie doczekały się publikacji z powodu nagłej śmierci kierującego nimi archeologa Ludwika Kamińskiego. Badania architektoniczne prowadził architekt Jacek Kościuk. Odsłonięto wówczas fragmenty murów, ścian budynków i bruki. Na interpretację tych badań przyszło jednak zaczekać aż do 2008 r. Została ona przeprowadzona na marginesie prac nad Atlasem Historycznym Świdnicy (Chorowska, Goliński 2008, s. 7).

Wybór źródeł do dziejów miasta i zamku

1326 – dokument Bolka II wystawiony na świdnickim zamku (in castro Swydniczensi) (RS 4532)
1334 – Henryk von Buchwald, burgrabią (RS 5361)
1364 – w umowie Karola IV z margrabią Ottonem brandenburskim wymieniony świdnicki zamek (Swidenicz hus) (Schubert 1911, s. 63)
1368 – księżna Agnieszka na zamku w Świdnicy (uf das hous zu der Sweidnicz) przyjęła skargę dzierżoniowskich krawców (LANDBUCH I, nr 332)
1369 – dokument księżnej Agnieszki wystawiony na świdnickim zamku (uff den hous zu der Sweidnicz) (Schubert 1911, s. 63)
1370 – Konrad, książęcy odźwierny, oraz Mikołaj, książęcy sługa stołowy, sprzedali Mikołajowi, synowi Michała Wederowa, czynsz w wysokości 1 grzywny od dwóch ogrodów znajdujących się przed książęcym zamkiem w Świdnicy (LANDBUCH I, nr 401)
1391 – zapis w księdze ławniczej unter dem Hause an der Mauer (Schubert 1911, s. 63)
1395 – Henryk Keuschburg sprzedał wszystko, co posiadał na lennie zamkowym w Świdnicy, Gunczelowi Keuschburgowi, Mikołajowi, Reincze i Janowi, swoim krewnym, wraz ze wszystkimi przynależnościami lenna zamkowego w Witkowie (LANDBUCH II, nr 1415)
1395 – Gunczel Keuschburg przekazał Janowi Keuschburgowi 10 grzywien rocznego czynszu oraz wszystko, co posiada na dziedzicznym lennie zamkowym w Świdnicy oraz w Witokowie, w obrębie dystryktu świdnickiego (LANDBUCH II, nr 1416)
1398 – Jone Keuschburg przekazał i nadał, bez jakichkolwiek wyjątków, Gunczelinowi Keuschburgowi, swojemu bratu, wszystko, co posiada, jak i to, co może otrzymać po swoim bracie Mikolaju Keuschburgu, z majątku i wsi Witków, które należą do lenna zamkowego (LANDBUCH III, nr 420)
1398 – Gunczel Keuschburg przekazał w ramach oprawy, Annie, swojej żonie, roczny czynsz w wysokości 20 grzywien oraz wszystko, co posiada we wsi Witków, która należy do lenna zamkowego (LANDBUCH III, nr 421)
1398 – Reincze Keuschburg, brat Gunczelina, sprzedał Gunczelinowi, wszystko, co posiadał i miał na lennie zamkowym w Świdnicy, a także we wsi Witków, która należy do tegoż lenna zamkowego. Obejmuje to również wszystko, co mogło przypaść Gunczelinowi od jego braci Mikołaja i Jonego, a także wszystko, co mogło należeć do Reincza na mocy tegoż lenna. To zabezpieczenie wyklucza jednak Jonego, jego brata, z praw do tego lenna zamkowego (LANDBUCH III, nr 444-445)
1403 – Gunczel Keuschberg przekazał Annie, swojej żonie, oraz swoim synom i córkom, lenno zamkowe w Świdnicy wraz z przynależnościami, jak również wszystko, co posiadał w Witkowie. Przekazanie to nastąpiło pod warunkiem, że jeśli żona ponownie wyjdzie za mąż, nie otrzyma niczego (LANDBUCH III, nr 1559)
1433-1435 – burgrabią świdnickim Wawrzyniec Hertel (Schubert 1911, s. 64)
1476 – w księdze ławniczej wymieniony domek pod zamkiem (Häuslein unter der Burg) (Schubert 1911, s. 63)
1477 – w księdze ławniczej wymienione domki na miejskim murze pod zamkiem (an der Stadtmauer unter dem Schlosse gelegen) (Schubert 1911, s. 63)

Dzieje własności dóbr ziemskich

Najstarszy dokument wystawiony na zamku świdnickim nosi datę z 1326 r., lecz jest wiele przesłanek wskazujących, że jego początki sięgają nawet 2. poł. XIII w. Zalicza się do nich epizodyczne wzmianki o kasztelanie świdnickim Stoszu Leonardowicu, świadku na dokumencie z 1262 r. (SUb 3, 421, por. Cetwiński 1982, s. 185-186, 223) oraz o sędzim dworskim Konradzie z 1295 r. (Schubert 1911, s. 63; Goliński 2000, s. 99, przyp. 242). Hipoteza o XIII-wiecznej genezie tego zamku została mocno podbudowana dzięki ponownej interpretacji wyników badań wykopaliskowych i dotyczących go tekstów źródłowych. Kluczowa okazała się zapiska z 1443 r. zawierająca zgodę starosty zamku na zamurowanie starej bramy łączącej go z miastem, wcześniej pomyłkowo odczytana przez Henryka Schuberta, jako mówiąca o zamurowaniu i przesunięciu Bramy Strzegomskiej (Schubert 1911, s. 64; Chorowska, Goliński 2008, s. 7). Relikty zamurowanego wjazdu na zamek od strony miasta zostały odkryte w trakcie badań wykopaliskowych z 1978 r. Pierwotnie prowadził on przez basztę w murze dzielącym miasto i zamek. Odsłonięto fragmentarycznie jej fundament na planie zbliżonym do kwadratu o bokach długości 10,5 x 10 m, gruby na około 3 m. Zbudowany był z kamieni łamanych połączonych zaprawą wapienną, a narożniki miał wzmocnione ciosami. Przez basztę prowadził przejazd o szerokości 3,9 m, zamurowany jeszcze w okresie średniowiecza. Tuż obok baszty, pod zabudową klasztorną odkryto też brukowaną nawierzchnię ulicy, która była użytkowana w XVII w., gdy ponownie połączono zamek z miastem. Odkryta baszta stanowiła jedną z baszt muru miejskiego, położoną nieco na płd. od Bramy Strzegomskiej. Ponieważ przejazd uformowano już w trakcie jej budowy, a trudno przypuszczać, by tuż obok siebie mogły funkcjonować dwie bramy miejskie, trzeba założyć, że zamek był współczesny pierwszemu pierścieniowi murów opinających średniowieczną Świdnicę. Wzmianki na temat ich budowy sięgają 1285 r. i ciągną się po 1311 r. (Goliński 2000, s. 98).

Po śmierci księżnej Agnieszki, wdowy po Bolku II w 1392 r., zamek utracił na znaczeniu. Stał się wraz z całym księstwem częścią Korony Czeskiej. Na zamku świdnickim zaczęli rezydować namiestnicy króla czeskiego. Pierwszym, potwierdzonym już w 1392 r., był starosta Benesz z Chusnik. Inni to Gunzel Kirschberg (1402 r.) i Lorenz Hertel (1435, 1443 r.). Podczas wojen husyckich Świdnica była kilkakrotnie oblegana przez husytów. Miasto atakowały oddziały przybyłe z rejonu Niemczy i okolic Wałbrzycha; tutejszy zamek obroniły się jednak przed atakami. W 1. ćwierci XVI w. zamek mieścił mennicę, w 1528 r. uległ zniszczeniu w pożarze miasta. W 1535 r. w związku z oddaniem zamku wraz z lennem przez monarchę, Ferdynanda I Habsburga, w zastaw osobie prywatnej, miasto zmuszono do łożenia na jego odbudowę, zakończoną w 1537 r. (Schubert 1911, s. 63-65). Sporządzona w 1536 r. krótka inwentaryzacja obiektu przed remontem m.in. wspomina: „(…) w izbie liche ławy, takież w pokojach nad izbą, otwarta szafka z wieloma przegródkami, zapewne na listy zrobiona, dwa stare stoły bez szuflad, 25 starych stempli menniczych, wiadro studzienne, (…) i 4 stare, złe szklane okna” na podstawie (Dok.m.Św. U 3385 (2980)

Historia budowlana obiektu

Kamienny zamek, położony w najwyższym punkcie Świdnicy, tuż pod murami miasta, należałoby widzieć jako inwestycję Bolka I z lat 90. XIII w., kiedy to po rozszerzeniu jego władztwa o Świdnicę i otaczający ją obszar stała się ona stolicą nowo utworzonego księstwa. Istnienie przez wiele lat aktywnej kancelarii książęcej w Świdnicy świadczy o stołecznej i rezydencjonalnej funkcji tego ośrodka.

Faza 1 (lata 80.-90. XIII w.)

Zamek w Świdnicy powstał w rejonie Bramy Strzegomskiej, w pasie obwarowań miejskich, jako ich główny element, ścisłe powiązany z murem obronnym i basztami, z których jedna stanowiła bramę wjazdową na dziedziniec. Założony na planie nieregularnego czworoboku (wym. 40-42 m x ponad 60 m), z uskokiem od płd.-zach. Od wsch. zamknięty murem miejskim, a z pozostałych 3 stron własnym obwodem warownym, w 2. ćwierci XIV w. włączonym w budowaną wówczas drugą linię murów i fosę. W trakcie wykopalisk zarys obwodu obronnego zamku został odsłonięty tylko częściowo – na odcinku 44 m stwierdzono fundament muru zach., na odcinku 21 m muru płn. i na odcinku 25 m – muru wsch., z wyżej wspomnianą basztą bramną. Uchwycenie płn.-zach. narożnika obwodu pozwoliło na sprecyzowanie zasięgu założenia zamkowego od strony Bramy Strzegomskiej. Kwestia przebiegu muru obronnego po stronie płd. pozostaje otwarta; tam zamek się zwężał dochodząc do ok. 30 m szerokości.

Relikty zabudowy wewnętrznej z pierwszej fazy skupiły się w płn.-zach. narożniku zamku, gdzie odkryto pozostałości dużego budynku powiązanego konstrukcyjnie z murami obwodowymi. Miał on prostokątny plan o wymiarach 19 x 15 m i tak grube ściany (ok. 3 m), że z dużym prawdopodobieństwem można go uznać za wielokondygnacyjną wieżę mieszkalną. Budynek dzielił w połowie mur poprzeczny. Jego układ był więc zaskakująco podobny do rozplanowania książęcej wieży mieszkalnej w Siedlęcinie z 1314 r., największej i najlepiej zachowanej wieży mieszkalnej na Śląsku. Drugą grupę kamiennych fundamentów odkryto tuż pod wsch. murem obwodowym zamku, na płd. od baszty bramnej. Mogły one stanowić pozostałość jakiegoś wąskiego budynku gospodarczego (wym. 28 x 7-8 m), dostawionego do muru obronnego.

Czas największej świetności zamku przypadł zapewne na rządy Bolka II Małego. Wówczas też, w 1345 r., był on nieskutecznie oblegany przez wojska króla czeskiego Jana Luksemburskiego. Okres ten musiał przynieść rozbudowę części mieszkalnej.

Faza 2 (XIV w.)

Powstał wówczas jeden lub dwa budynki, równoległe do zach. obwodu murów oraz dwa wąskie budynki dostawione do muru obronnego po stronie wsch: płd. – gospodarczy i płn. – mieszkalny (?). W murach tego ostatniego przetrwał otwór drzwiowy, zasklepiony łukiem półkolistym i fragment rozglifionego otworu okiennego. Budynki te otoczyły brukowany, główny dziedziniec ze studnią, położony między wieżą mieszkalną a wjazdem na zamek, podczas gdy dziedziniec gospodarczy, o wydłużonym kształcie, znajdował się w płd.-wsch. części założenia.

Cenną informację dostarczyła wzmianka o przynależnej do zamku wieży, która stała w ciągu murów miejskich i była z nim połączona krytym gankiem. Jej pozostałości można było oglądać jeszcze w 1818 r. (Schubert 1911, s. 65). Niewątpliwie „wieżę” tą stanowiła omówiona wyżej baszta bramna, której fundament został odsłonięty przez archeologów. Ponieważ sąsiadowała ona z płn. odcinkiem murów obronnych, a tenże mur łączył się bezpośrednio z wieżą mieszkalną, położoną po przeciwnej stronie dziedzińca, można przypuszczać, że ów „kryty ganek” stanowił zadaszony chodnik obronny prowadzący po koronie muru obwodowego na drugą stronę – do górnego wejścia do świdnickiego donżonu. W 1818 r. mogła być zachowana co najwyżej jego część, położona w pobliżu baszty.

Faza 3 (1535-1537)

Odbudowany zamek miał już formę renesansową. Na podstawie położenia niektórych reliktów fundamentów, odkrytych w badaniach archeologicznych, względem głównego dziedzińca, można pokusić się o przypuszczenie, że został on otoczony przez krużganki (przynajmniej od płd.). Reliktem tej fazy jest dobrze zachowany portal zamkowy z datą „1537”. Poprzez umieszczenie w zwieńczeniu herbu monarszego Habsburgów i inskrypcji gloryfikującej cesarza, jego wymowa ideowa wyraźnie podkreślała prawa władcy habsburskiego do miasta i zamku. Na pilastrach umieszczono herby Franza Grimma i jego żony.

Zamek bardzo ucierpiał podczas wojny 30-letniej (1618-1648). Ponownie odbudowany, stanowił rezydencję Ottona von Nostitz, który w latach 1651-1665 pełnił urząd starosty księstwa świdnicko-jaworskiego. W 1673 r. zamek ponownie spłonął i częściowo zawalił się, po czym go już nie odbudowywano. Syn Ottona, Krzysztof Wacław von Nostitz, przekazał ruiny kapucynom. W 1680 r. zakonnicy wznieśli na fundamentach rozebranego zamku czteroskrzydłowy klasztor, a w latach 1682-86 kościół (pod p.w. św. Antoniego). Relikty zamku wtopiły się w mury tych budowli, co ostatecznie zakończyło jego prawie czterystuletnią historię.

Chronologia: lata 80.-90. XIII w. – XVII w.

Literatura

Konkretne wzmianki (wybór): RS 4532, 5361; Schubert 1911, s. 51-65; LANDBUCH I, nr 332, 401; LANDBUCH II, nr 1415-1416; LANDBUCH III, nr 420-421, 444-445, 1559; SUb III, nr 421; Cetwiński 1982, s. 185-186, 223; Goliński 2000, s. 98-99, przyp. 242; Chorowska, Goliński 2008, s. 5-12; Neuling 1902, s. 292-293; Rozpędowski 1975, s. 141; Chorowska, Lasota 2013, s. 128, il. 66; Dok.m.Św. U 3385 (2980).

Eysymontt R; Goliński M (Ed.)

Atlas historyczny miast polskich, t. 4: Śląsk, z. 5: Świdnica Collection

Wrocław, 2008.