Przewóz, wieża

Przynależność administracyjna i toponomastyka

Obecna: Przewóz (niem. Priebus), gm. loco, pow. żarski, woj. lubuskie; stan. 1, AZP 1/71-09

Przynależność historyczna: Dolne Łużyce, zastaw brandenburski, władztwo Henryka jaworskiego, księstwo żagańskie

Kontekst przestrzenny, rozplanowanie, stan zachowania obiektu

Na niewielkim wyniesieniu w dolinie Nysy Kłodzkiej, na jej prawym brzegu, na zachód od miasta lokacyjnego.

Wybór źródeł do dziejów miejscowości i obiektu

• 1301 – margrabia Dytryk Młodszy sprzedał Łużyce, w tym Przewóz z obiektem warownym (curia Preluz, curia Prebuss), arcybiskupowi Burchardowi z Magdeburga (Heinrich 1892, s. 368-369)
• 1311 – poświadczony kościół parafialny ufundowany przez księcia Przemka głogowskiego (RS 3240)
• 1317-1319 – jako zastaw okręg należał do margrabiego brandenburskiego Waldemara (Steller 1940, s. 130)
• 1319-1337 – okręg należał do księcia Henryka jaworskiego (Steller 1940, s. 130)
• 1329 – Henryk jaworski sprzedał miasto z zamkiem (Burg) Janowi Luksemburskiemu (RS 4837)
• 1336 – arcybiskup Otto z Magdeburga zhołdował margrabiego Ludwika brandenburskiego z ziemi lubuskiej i łużyckiej, w tym z Przewozu z zamkiem (hoph) (Heinrich 1892, s. 369-370)
• 1348-1354 – miasto z zamkiem należało do Ulryka Packa (RŚl, II, nr 862, 1077; Steller 1940, s. 130)
• 1353 – Apeczko Nechern, starosta Ulryka Packa (RŚl, II, nr 862)
• 1354-1413 – miasto należało do rodziny Hackebornów (Steller 1940, s. 130)
• 1448 – książęta żagańscy przekazali miasto z zamkiem (slos) braciom Franciszkowi i Krzysztofowi Knobelsdorfom z Jelenina (RSL, nr 151; Heinrich 1911, s. 123)
• 1458 – starosta Hencze Rogewicz (RSL, nr 121)
• 1461 – Jerzy z Podiebradów zhołdował księcia Jana II żagańskiego z księstwa żagańskiego, w tym miasta i zamku (sloβe) Przewóz (LuBS, I, s. 204-205)
• 1463 – starosta Albrecht Hawgk (RSL, nr 178)
• 1466 – sędzia dworski Mikołaj List (RSL, nr 20b)
• 1472 – Jan II żagański sprzedał księstwo i miasto elektorom saskim Ernestowi i Albrechtowi (LuBS, I, s. 213-216)
• 1474 – Maciej Korwin zhołdował elektora Albrechta z księstwa żagańskiego, w tym miasta i zamku (slos) Przewóz (LuBS, I, s. 216)
• 1498-1499 – starosta Jan Gruner (RSL, nr 175, 247)
• 1502-1503 – starosta Jan Schwarcz (RSL, nr 279, 280)

Opis obiektu

Średniowieczny zamek w Przewozie wzniesiono w miejscu starszego grodu. Reliktem wcześniejszego założenia mogą być zachowane do dziś trzy nasypy ziemne: południowy, założony na planie czworoboku o zaokrąglonych narożach, o wymiarach ok. 35 × 45 m; środkowy, na planie wydłużonego owalu, o wymiarach ok. 15 × 30 m; oraz północny, o planie zbliżonym do rombu z zaokrąglonymi narożami i szerokości ok. 35 m. Nie można jednak wykluczyć, że nasypy te stanowią pozostałość rozleglejszego, wieloczłonowego założenia zamkowego, a nie wyłącznie relikt grodu.

Jedynym zachowanym do dziś elementem murowanego zamku jest pierwotnie wolnostojąca, cylindryczna wieża o średnicy ok. 11 m i wysokości ok. 22,5 m, z wejściem umieszczonym mniej więcej w połowie jej wysokości. Do jej budowy użyto kamieni polnych, z których wykonano cokół o wysokości ok. 1,8 m, oraz cegły zastosowanej w wyższych partiach murów. Jeszcze w pierwszej połowie XIX wieku na wschód od wieży czytelne były fundamenty głównego budynku zamkowego, z reliktami dwóch wież od strony północnej i południowej.

Pierwotnie zamek otoczony był fosą i funkcjonował niezależnie od murów miejskich. Obiekt popadł w ruinę już w XVI wieku, a w latach 1597 i 1631 został dodatkowo zniszczony przez pożary. Około połowy XVII wieku część materiału budowlanego pozyskanego z ruin wykorzystano przy odbudowie ratusza, natomiast w 1701 roku ówczesny właściciel miasta, Lobkowitz, nakazał całkowitą rozbiórkę pozostałości zamku. Podczas badań powierzchniowych pozyskano jedynie nieliczne fragmenty ceramiki.

Chronologia

Chronologia założenia obronnego obejmuje fazę drewniano-ziemną z XIII-XIV wieku oraz zamek murowany z pierwszej połowy XIV do XVI wieku.

Mapy i ikonografia

Zdjęcia

Wzmianki konkretnie o tym obiekcie

Müller 1837, s. 231-235; Schatzberg, Leipelt 1850; Lutsch 1891, s. 149; Heinrich 1911; Steller 1940; Guerquin 1957, s. 70; Guerquin 1984, s. 264; Pilch, Pilch 1962, s. 126; Kowalski 1970, s. 344, 348-349; Kowalski 1976, s. 191; Kowalski 1987, s. 169-170; Weczerka 1977, s. 417-419; Grundmann 1982, s. 60-61; Lewczuk 1993, s. 478; Lewczuk 2001, s. 166; Peryt-Gierasimczuk 1998, s. 172; Kajzer, Kołodziejski, Salm 2001, s. 405; Nowakowski 2008, s. 378-381; Heinrich 1892, s. 368-370; RS 3240; Steller 1940, s. 130; RS 4837; RŚl II, nr 862, 1077; RSL nr 151, 121, 178, 20b, 175, 247, 279, 280; LuBS I, s. 204-216.

@book{grundmann_burgen_1982,

title = {Burgen, Schl\"{o}sser und Gutsh\"{a}user in Schlesien, Bd. 1. Die mittelalterlichen Burgruinen und Wohnt\"{u}rme},

author = {G\"{u}nther Grundmann},

year  = {1982},

date = {1982-01-01},

urldate = {1982-01-01},

volume = {1},

address = {Frankfurt am Main},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{guerquin_1957,

title = {Zamki \'{s}l\k{a}skie},

author = {Bohdan Guerquin},

year  = {1957},

date = {1957-01-01},

urldate = {1957-01-01},

address = {Warszawa},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{guerquin_1984,

title = {Zamki w Polsce},

author = {Bohdan Guerquin},

year  = {1984},

date = {1984-01-01},

urldate = {1984-01-01},

address = {Warszawa},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{Heinrich1911,

title = {Geschichte des F\"{u}rstentums Sagan. Bd. 1},

author = {A. Heinrich},

year  = {1911},

date = {1911-01-01},

urldate = {1911-01-01},

volume = {1},

address = {Sagan},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{kajzer_kolodziejczyk_salm_2001,

title = {Leksykon zamk\'{o}w w Polsce},

author = {J. Kajzer and S. Ko\lodziejczyk and J. Salm},

year  = {2001},

date = {2001-01-01},

urldate = {2001-01-01},

address = {Warszawa},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{kowalski_zabytki_1976,

title = {Zabytki \'{S}rodkowego Nadodrza. Katalog architektury i urbanistyki},

author = {S. Kowalski},

year  = {1976},

date = {1976-01-01},

urldate = {1976-01-01},

pages = {35-36},

address = {Zielona G\'{o}ra},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{kowalski_zabytki_1987,

title = {Zabytki wojew\'{o}dztwa zielonog\'{o}rskiego},

author = {S. Kowalski},

year  = {1987},

date = {1987-01-01},

urldate = {1987-01-01},

pages = {39-40},

address = {Zielona G\'{o}ra},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@inbook{kowalski1970b,

title = {Przew\'{o}z},

author = {S. Kowalski},

editor = {Z. Kaczmarczyk and A. W\k{e}dzki},

year  = {1970},

date = {1970-01-01},

booktitle = {Studia nad pocz\k{a}tkami i rozplanowaniem miast nad \'{s}rodkow\k{a} Odr\k{a} i doln\k{a} Wart\k{a} (wojew\'{o}dztwo zielonog\'{o}rskie)},

volume = {II},

pages = {344-349},

address = {Zielona G\'{o}ra},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {inbook}

}

@article{lewczuk_grodziska_1993,

title = {Grodziska wojew\'{o}dztwa zielonog\'{o}rskiego \textendash nowo odkryte i zweryfikowane pozytywnie w czasie akcji AZP w latach 1980-1991},

author = {K. Lewczuk},

year  = {1993},

date = {1993-01-01},

urldate = {1993-01-01},

journal = {\'{S}l\k{a}skie Sprawozdania Archeologiczne},

volume = {34},

pages = {475},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@article{Lewczuk2001,

title = {Perspektywy bada\'{n} nad p\'{o}\'{z}nym \'{s}redniowieczem i okresem wczesnonowo\.{z}ytnym w po\ludniowej cz\k{e}\'{s}ci \'{S}rodkowego Nadodrza},

author = {J. Lewczuk},

year  = {2001},

date = {2001-01-01},

urldate = {2001-01-01},

journal = {Silesia Antiqua},

volume = {42},

pages = {149\textendash176},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@book{Lutsch1891,

title = {Verzeichnis der Kunstdenkm\"{a}ler der Provinz Schlesien. Bd. III: Die Kunstdenkm\"{a}ler des Regierungsbezirk Liegnitz},

author = {H. Lutsch},

year  = {1891},

date = {1891-01-01},

urldate = {1891-01-01},

address = {Breslau},

note = {Bor\'{o}w Polski, s. 70-71;},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{Muller1837,

title = {Vaterl\"{a}ndische Bilder, in einer Geschichte und Beschreibung der alten Burgfesten und Ritterschl\"{o}sser Schlesiens},

author = {K. A. M\"{u}ller},

year  = {1837},

date = {1837-01-01},

urldate = {1837-01-01},

address = {Glogau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{nowakowski_siedziby_2008,

title = {Siedziby ksi\k{a}\.{z}\k{e}ce i rycerskie ksi\k{e}stwa g\logowskiego w \'{s}redniowieczu},

author = {D. Nowakowski},

year  = {2008},

date = {2008-01-01},

urldate = {2008-01-01},

pages = {424-431},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{peryt-gierasimczuk_czas_1998,

title = {Czas architektur\k{a} zapisany. Zabytki wojew\'{o}dztwa zielonog\'{o}rskiego},

author = {I. Peryt-Gierasimczuk},

year  = {1998},

date = {1998-01-01},

urldate = {1998-01-01},

pages = {27},

address = {Zielona G\'{o}ra},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{pilch1962,

title = {Zabytki Dolnego \'{S}l\k{a}ska},

author = {J. Pilch and K. Pilch},

year  = {1962},

date = {1962-01-01},

urldate = {1962-01-01},

address = {Wroc\law-Warszawa-Krak\'{o}w},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@collection{schatzberg1850,

title = {Der Saganer Kreis, topographisch, historisch und artistisch, mit R\"{u}cksicht auf Ostssagen und sonst bez\"{u}gliche Merkw\"{u}rdigkeiten dargestellt, und nebst einem Anhange der \"{a}ltesten und wichtigsten Urkunden},

author = {L. D Schatzberg and A. Leipelt},

year  = {1850},

date = {1850-01-01},

address = {Sagan},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS22,

title = {CDS XXII = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur Schlesischen Geschichte, Bd. XXII: 1327-1333 (RS nr 4600-5278) },

editor = {Colmar Gr\"{u}nhagen and Konrad Wutke},

year  = {1903},

date = {1903-01-01},

urldate = {1903-01-01},

address = {Breslau},

note = {u\.{z}ywany r\'{o}wnie\.{z} skr\'{o}t \'RS\'},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\sslehns_i_1881,

title = {LuB 1 = Lehns- und Besitzurkunden Schlesiens und seiner einzelnen F\"{u}rstenth\"{u}mer im Mittelalter, Bd. 1},

author = {C. Gr\"{u}nhagen and H. Markgraf},

editor = {C. Gr\"{u}nhagen and H. Markgraf},

year  = {1881},

date = {1881-01-01},

urldate = {1881-01-01},

booktitle = {Publicationen aus den k\"{o}niglichen preu\ssischen Staatsarchiven Bd. 7},

address = {Leipzig},

note = {Publicationen aus den k\"{o}niglichen preu\ssischen Staatsarchiven Bd. 7; alternatywne skr\'{o}ty: LuBS, LBuS},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{steller1940,

title = {Grund- und Gutsherren im F\"{u}rstentum Sagan /1400-1940/},

author = {G. Steller},

year  = {1940},

date = {1940-01-01},

address = {Sagan},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@book{Weczerka1977,

title = {Handbuch der Historischen St\"{a}tten \textendash Schlesien},

author = {H. Weczerka},

year  = {1977},

date = {1977-01-01},

urldate = {1977-01-01},

address = {Stuttgart},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@collection{βR\'{S}l_2,

title = {R\'{S}l II = Regesty \'{s}l\k{a}skie. T. II, 1349-1354},

editor = {Wac\law Korta},

year  = {1983},

date = {1983-01-01},

urldate = {1983-01-01},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}