Wiadrów (gm. Paszowice), dwór górny (wschodni)

Przynależność administracyjna i toponomastyka

• Współczesna: gmina Paszowice, pow. świdnicki, woj. dolnośląskie.
• Historyczne jednostki administracyjne: księstwo śląskie/wrocławskie, księstwo świdnickie.
• Nazwy historyczne: Wederow (1368), Wederaw (1389).

Kontekst przestrzenny, rozplanowanie, stan zachowania obiektu

Wiadrów to wieś o rozłogu łanowym. Jej rozplanowanie z zabudową zagrodową i pasami pól jednołanowych, rozłożonych po obu stronach strumienia płynącego środkiem doliny, wskazuje na genezę kolonizacyjną, związaną z osadnictwem na prawie zachodnim. Wieś powstała w ramach zagospodarowywania lesistych terenów podgórskiej części Śląska w ostatnich dekadach XIII w. Pierwsza wzmianka o niej pochodzi z 1285 r. i notuje Mikołaja de Wederau rezydującego w Wiadrowie (SUB V, nr 165).

Dwór górny (wschodni) wzniesiono w samym centrum wsi, w pobliżu kościoła p.w. Świętego Krzyża, co wskazuje na jego wczesną metrykę. Była to siedziba obronna wspomnianego Mikołaja, otoczona fosą zasilaną z pobliskiego potoku. Jej pierwotna forma architektoniczna pozostaje nieznana. Obecnie dwór ma postać piętrowego pałacu na planie kwadratu, nakrytego dachem czterospadowym. Od północy rozciągają się zabudowania folwarczne.

Wybór źródeł do dziejów miejscowości i dóbr ziemskich

• 1285-1287 – Nikusz Wederau (SUB V, nr 165, 339).
• 1295 – Mikołaj de Wedrow (SUB VI, nr 204).
• 1368, 5 XII – Apecz Bozze von Wederow (LANDBUCH I, nr 365).
• 1371 – księżna Agnieszka przekazała folwark Apeczkowi Seidlitzowi, który odkupiła od Kleryka Boltza (LANDBUCH I, nr 524).
• 1374, 20 VI – Johannes de Reibeniz situs in Wederow (LANDBUCH I, nr 858).
• 1376, 18 X – Hannos von Reibniz alias von Wederow (LANDBUCH I, nr 1113).
• 1376, 25 XI – Hannos Reibniz von Wederow (LANDBUCH I, nr 1128).
• 1384, 3 V – Johannes et Henricus de Reibenicz dicti de Wederow (LANDBUCH II, nr 146).
• 1385, 4 V – Thamme von Wederow Busse genant (LANDBUCH II, nr 108).
• 1385, 9 V – Thamme von Wederow Busse genant (LANDBUCH II, nr 136).
• 1386, 2 I – Franczke Wederow (LANDBUCH II, nr 234).
• 1386, 25 V – Heinrich von der Reibenicz von Wederow genant […] uf allem seinem erbe und gute […] zu Wederow, beide uf dem hofe, uf dem vorwerke […] (LANDBUCH II, nr 328).
• 1386, 25 V – Heinriche von der Reibenicz von Wederow genant (LANDBUCH II, nr 325).
• 1386, 11 XI – Thammen Bussen von Wederow (LANDBUCH II, nr 565).
• 1388, 6 VII – Heinrico de Reibenicz dicto de Wederow (LANDBUCH II, nr 574).
• 1388, 25 VIII – Jo(hanne) de Wederow (LANDBUCH II, nr 551).
• 1388, 12 X – Heinrico do Reibenicz alias de Wederow (LANDBUCH II, nr 559).
• 1388, 17 XI – Thamme Busse de Wederow (LANDBUCH II, nr 600).
• 1389 – Hans von der Rybnicz von Wederaw genant (LANDBUCH II, nr 719, 771).
• 1390, 23 II – Henrich von der Reybnicz zu Wederow gesessen (LANDBUCH II, nr 778).
• 1390, 27 VI – Hans de Wederow (LANDBUCH II, nr 816).
• 1390, 30 IX – Hannos von Wederow (LANDBUCH II, nr 865).
• 1386-1390 – dobra braci Pogarellów (LANDBUCH II, nr 342, 637, 792).
• 1391, 18 X – Hannos von Wederow (LANDBUCH II, nr 986).
• 1394, 23 IV – Heinrich von der Reibnicz von der Wederaw genannt (LANDBUCH II, nr 1368).
• 1397, 10 I – Heinrich von der Rybnicz von Wederaw genant (LANDBUCH III, nr 178).
• 1399, 5 V – Cunrad von der Rybnicz von Wederaw genant (LANDBUCH III, nr 545).
• 1399, 27 XII – Heinrich von der Rybnicz von Wederaw (LANDBUCH III, nr 734).
• 1399, 27 XII – Heinrich von Wederaw (LANDBUCH III, nr 735).
• 1400, 12 VI – Hannos von der Rybnicz von Wederaw genant (LANDBUCH III, nr 796).
• 1402, 26 X – Hannus von der Rybnicz czu Wederaw gesessin (LANDBUCH III, nr 1336).
• 1430, 14 VI – fragment Kroniki Marcina z Bolkowa z opisem oblężenia przez husytów dwóch dworów w Wiadrowie (SRS 12, s. 11/32-12/33).
• 1509 – Kunz von Reibnitz, Bartusch von Reibnitz (Zimmermann 1785, s. 1231).
• 1550 – Günzel von Reibniz (Ritterdienste.SJ.1550, s. 48).
• 1576 – Günzel Reibnitz zu Wederau (Treblin 1908, s. 123).
• 1602 – Günzel von Reibniz (Ritterdienste.SJ.1602, s. 82).
• 1626 – Hans Reibnitz (Zimmermann 1785, s. 231).
• 1654 – George Sigmund von Tschirnhaus i jego potomkowie (Zimmermann 1785, s. 231).
• 1669 – Georg Sigmend von TschirnHaus auf Wederau (Werner B-2, s. 353).
• 1717 – Siegmund von Tschirnhaus (Matrykuła.SJ.1717, s. 49).
• ok. 1750 – Graf Promnitz (Werner B-2, s. 353).
• 1785 – Landrath von Schweiniz (Zimmermann 1785, s. 231).
• 1905-1926 – folwark Oberhof własnością dr. Waltera Josephy z Wrocławia (SGA 1905, s. 247; SGA 1909, s. 257; SGA 1912, s. 266; SGA 1917, s. 277; SGA 1921, s. 292; SGA 1926, s. 490).

Według przekazu Kroniki Marcina z Bolkowa husyci otoczyli dwory w Wiadrowie, a następnie prowadzili przeciw nim ostrzał z dział na kule kamienne. Po wypełnieniu jednego z rowów drewnem i chrustem napastnicy dostali się do dworu. Próba obrony przy użyciu beczki ze smołą doprowadziła do pożaru, w którym spłonęły oba dwory. W przekazie wymieniono poległych przedstawicieli rodziny von der Reybnitz: Wolfarta, Nickela, Kuntza i drugiego Nickela, a także spalonych w łaźni mieszkańców, którzy schronili się w piwnicach.

Przemiany własności dóbr ziemskich

Obecność murowanej siedziby rycerskiej we wsi datuje się co najmniej od lat 80. XIII w. W 1368 r. pisał się z niej Apecz Bozze – von Wederow (LANDBUCH I, nr 365). W 1371 r. księżna Agnieszka Habsburg przekazała folwark Apeczkowi Seidlitzowi, który uprzednio odkupiła od Kleryka Boltza (LANDBUCH I, nr 524). Najpóźniej w latach 1386-1402 we wsi były już dwa dwory, należące do Reibnitzów (LANDBUCH II, nr 149, 328, 382; APWr, rep. 39, nr 37, k. 674). Dwory te zostały zniszczone przez husytów w 1430 r., po czym dworu dolnego prawdopodobnie już nie odbudowano. Badacze opisujący Wiadrów w XVIII-XX w. wspominali o obecności we wsi tylko jednej siedziby pańskiej – Oberhof – oraz dwóch folwarków (Werner B-2, s. 353; Treblin 1908, s. 123; Zimmermann 1785, s. 231).

Fragment Kroniki Marcina z Bolkowa z opisem oblężenia przez husytów

dwóch dworów w Wiadrowie (SRS 12, s. 11/32-12/33, tłum. Waldemar Lubański):[…] przybyli (wszyscy) obaj Panowie razem między Strzegom, Jawor a Bolków i rozłożyli się obozem pod wioską Wiadrów i otoczyli dwór […] tamże w Wiadrowie. Dworów było dwa obok siebie, każdy z nich miał swoje domostwa i swoje zamknięcia (mury?) w szczególności, i chłopi wszyscy oddalili się [wycofali] na te dwa dwory. Byli tam także na tych dwóch dworach bracia i kuzyni, więc na jednym dworze Wolfart i Nickel von der Reybnitz, na drugim dworze Kuntz i Nickel także bracia von Reybnitz, i ustawili ci Husowie przed nimi (tymi dworami) pewnie ze sześć dział na kule kamienne bowiem dwa dni przed Świętym Ciałem (Boże Ciało – data podana w przypisach to 14.06.1430) i strzelali w stronę dworów bez przerwy dzień i noc; wydarzyło się to po narodzinach Boga […] że oni jeden z rowów (fos) wypełnili drewnem i chrustem i zepchnęli do wody i biegli potem z ludźmi przez rów (fosę) i przeszli do dworu, przecinali i rąbali w mur, który chcieli ci na dworze bronić (ochraniać), podpalili oni kwarcianą beczkę i chcieli ją wrzucić a więc ich ogniem przegnać i wypędzić. Wtedy utkwiła beczka kwarciana pomiędzy żerdziami, tak więc sami ten dwór podpalili i spalili oba dwory. A ci wyżej wymienieni szlachcice a więc Wolfart i Nickel von der Reybnitz na jednym dworze, Kuntz i Nickel von der Reybnitz na drugim dworze, ci zginęli spalili się wszyscy czterej, Bóg niech będzie im miłosierny, a ponieważ ogień się rozprzestrzenił i dwory spaliły się, i chłopi uciekli do piwnic, a Husowie cięli i rąbali przez mury i chcieli (dostać się) do nich do piwnic, wtedy jedna piwnica poddała się, i oni wszyscy wyszli i wczołgali się (wpełzli) do dołów, które zrobili Husowie, wtedy brali ich bezzwłocznie i wiązali po dwóch i dwóch razem i pędzili ich do łaźni, która stała przed dworem, podpalili ich i spalili ich w niej wszystkich całkiem godnych pożałowania, a było ich więcej niż trzydziestu…

Historia budowlana obiektu

Faza 1 (XIV w.)

Według zapisków z lat 80. XIV w. dwór górny mógł należeć do jednej z dwóch rodzin rezydujących wówczas w Wiadrowie – Busse lub Reibnitz. Na podstawie lustracji piwnic można stwierdzić, że ówczesne założenie miało kształt czworoboku o wymiarach około 22,0 x 21,3 m i ściany grubości 1,5-1,7 m. Układ przestrzenny wnętrza pozostaje nieznany. Całość otaczała nawodniona fosa.

Faza 2 (2 poł. XVI w.)

Po rozbudowie założenia o drugi trakt o wymiarach około 7,80 x 15,50 m w partii cokołowej powstał nowożytny dwór „na wodzie”. Od północy przylegał do niego rozległy dziedziniec. Założenie w późniejszym czasie wielokrotnie przebudowywano, co doprowadziło do utraty czytelnych cech renesansowego układu przestrzennego.

Przebudowa nastąpiła najpewniej za czasów Günzela Reibnitz zu Wederau, wzmiankowanego „na Wiadrowie” w latach 1550-1602. Jego herb widnieje na fryzie heraldycznym umieszczonym nad głównym portalem wraz z herbami: Schindel, Waldau, Niebelschütz, Stosch, Reibnitz, Predel, Bock i Niebelschütz. Zwieńczenie fryzu stanowi trójkątny fronton z postacią leżącą wspartą na czaszce.

Chronologia: XIV w. – nowożytność.

Konkretne wzmianki (wybór): SUB V, nr 165, 339; SUB VI, nr 204; LANDBUCH I, nr 365, 524, 858, 1113, 1128; LANDBUCH II, nr 108, 136, 146, 234, 325, 328, 342, 551, 559, 565, 574, 600, 637, 719, 771, 778, 792, 816, 865, 986, 1368; LANDBUCH III, nr 178, 545, 734, 735, 796, 1336; SRS 12, s. 11/32-12/33; Zimmermann 1785, s. 231, 1231; Ritterdienste.SJ.1550, s. 48; Treblin 1908, s. 123; Ritterdienste.SJ.1602, s. 82; Werner B-2, s. 353; Matrykuła.SJ.1717, s. 49; SGA 1905, s. 247; SGA 1909, s. 257; SGA 1912, s. 266; SGA 1917, s. 277; SGA 1921, s. 292; SGA 1926, s. 490.

@collection{@Zimmermann1795b,

title = {Beitr\"{a}ge zur Beschreibung Schlesien, Bd V},

editor = {Friedrich Albert Zimmermann},

year  = {1785},

date = {1785-01-01},

urldate = {1785-01-01},

volume = {5},

publisher = {Tramp, Johann Ernst},

address = {Brieg},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@book{Adamska2005,

title = {Fundacje dewocyjne rycerstwa ksi\k{e}stwa \'{s}widnicko-jaworskiego w \'{s}redniowieczu},

author = {D. Adamska},

year  = {2005},

date = {2005-01-01},

urldate = {2005-01-01},

address = {Pozna\'{n}-Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@phdthesis{Bloniewski2018,

title = {Zamki rycerskie w ksi\k{e}stwie \'{s}widnickim},

author = {Piotr B\loniewski},

year  = {2018},

date = {2018-01-01},

urldate = {2018-01-01},

address = {Wroc\law},

school = {Wydzia\l Architektury Politechniki Wroc\lawskiej},

note = {praca doktorska napisana na Wydziale Architektury Politechniki Wroc\lawskiej pod kierunkiem Ma\lgorzaty Chorowskiej, wydruk komputerowy w Centrum Wiedzy i Dokumentacji Naukowo-Technicznej PWr},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {phdthesis}

}

@techreport{matrykula1717,

title = {Matryku\la.SJ.1717 = Land-Register derer Herren Land-St\"{a}nde und Landsa\ssen der F\"{u}rstenth\"{u}mber Schweidnitz und Jauer, nach Ordnung der Weichbilder, wie solches von denen Herren Landes-Aeltesten. Anno 1717. revidiret werden},

year  = {1717},

date = {1717-01-01},

urldate = {1717-01-01},

volume = {243},

address = {Wroc\law},

institution = {Archiwum Pa\'{n}stwowe we Wroc\lawiu},

series = {Ksi\k{e}stwo \'{S}widnickie},

note = {Zesp\'{o}\l: Ksi\k{e}stwo \'{S}widnickie, sygn. 243},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {techreport}

}

@techreport{matrykula1731,

title = {Matryku\la.SJ.1731 = Personal-Land-Register derer Herren Land-St\"{a}nde und Landsa\ssen in diesigen beyden F\"{u}rstenth\"{u}mbern Schweidnitz und Jauer, nach Ordnung derer Weichbilder},

year  = {1731},

date = {1731-01-01},

urldate = {1731-01-01},

address = {Wroc\law},

institution = {Archiwum Pa\'{n}stwowe we Wroc\lawiu},

note = {Zesp\'{o}\l: Ksi\k{e}stwo \'{S}widnickie, sygn. 245},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {techreport}

}

@book{Pilch1978,

title = {Zabytki architektury Dolnego \'{S}l\k{a}ska},

author = {J. Pilch},

year  = {1978},

date = {1978-01-01},

urldate = {1978-01-01},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{schaetzke_1927,

title = {Schlesische Burgen und Schl\"{o}sser (Iser-Riesen-Waldenburger-Gebirge und Vorberge)},

author = {V. Schaetzke},

year  = {1927},

date = {1927-01-01},

urldate = {1927-01-01},

address = {Schweidnitz},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@collection{\ssapwr_ritterdiernste_1602,

title = {Ritterdienste.SJ.1602 lub APWr Ritterdiernste = Ritterdiernste Inn dem Beyden F\"{u}rstenth\"{u}mbern S: u. Jawer [1602]},

year  = {1602},

date = {1602-01-01},

urldate = {1602-01-01},

address = {Wroc\law},

note = {Archiwum Pa\'{n}stwowe we Wroc\lawiu, alternatywnie "APWr Ritterdiernste"},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssLandbuch01,

title = {LANDBUCH I = Landbuch ksi\k{e}stw \'{s}widnickiego i jaworskiego, tom I: 1366-1376},

author = {I LANDBUCH},

editor = {T. Jurek},

year  = {2000},

date = {2000-01-01},

urldate = {2000-01-01},

address = {Pozna\'{n}},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssLandbuch02,

title = {LANDBUCH II = Landbuch ksi\k{e}stw \'{s}widnickiego i jaworskiego, tom II: 1385-1395},

author = {II LANDBUCH},

editor = {T. Jurek},

year  = {2004},

date = {2004-01-01},

urldate = {2004-01-01},

address = {Pozna\'{n}},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssLandbuch03,

title = {LANDBUCH III = Landbuch ksi\k{e}stw \'{s}widnickiego i jaworskiego, tom III: 1396-1407},

author = {III LANDBUCH},

editor = {T. Jurek},

year  = {2007},

date = {2007-01-01},

urldate = {2007-01-01},

address = {Pozna\'{n}},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\sssrs12_wachter_1883,

title = {SRS XII = Scriptores Rerum Silesiacarum, t. XII: Geschichtschreiber Schlesiens des XV. Jahrhunderts},

editor = {F. Wachter},

year  = {1883},

date = {1883-01-01},

urldate = {1883-01-01},

booktitle = {Scriptores rerum Silesiacarum, Bd. 12},

address = {Breslau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub01,

title = {SUb I = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. I: 971-1230},

editor = {H. Appelt and W. Irgang},

url = {https://www.vr-elibrary.de/doi/book/10.7767/boehlau.9783205109853},

year  = {1963},

date = {1963-01-01},

urldate = {1963-01-01},

address = {K\"{o}ln},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub02,

title = {SUb II = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. II: 1231-1250},

author = {II SUB},

editor = {W. Irgang},

url = {https://www.vr-elibrary.de/doi/book/10.7767/boehlau.9783205109891},

year  = {1977},

date = {1977-01-01},

urldate = {1977-01-01},

volume = {II},

address = {K\"{o}ln-Graz-Wien},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub03,

title = {SUb III = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. III: 1251-1266},

author = {III SUB},

year  = {1984},

date = {1984-01-01},

urldate = {1984-01-01},

address = {K\"{o}ln},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub05,

title = {SUb V = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. V: 1282-1290},

author = {V SUB},

editor = {H. Appelt and J. Menzel and W. Irgang},

year  = {1993},

date = {1993-01-01},

urldate = {1993-01-01},

address = {K\"{o}ln-Weimar-Wien},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub06,

title = {SUb VI = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. VI: 1291-1300},

author = {VI SUB},

editor = {H. Appelt and J. Menzel and W. Irgang},

year  = {1998},

date = {1998-01-01},

urldate = {1998-01-01},

address = {K\"{o}ln},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub06b,

title = {SUb IV = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. IV: 1267-1281},

author = {IV SUB},

editor = {W. Irgang},

year  = {1988},

date = {1988-01-01},

urldate = {1988-01-01},

address = {K\"{o}ln-Weimar-Wien},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\sstreblin_1908,

title = {Beitr\"{a}ge zur Siedlungskunde im ehemaligen F\"{u}rstentum Schweidnitz},

author = {M. Treblin},

editor = {M. Treblin},

year  = {1908},

date = {1908-01-01},

urldate = {1908-01-01},

address = {Breslau},

note = {Spis maj\k{a}tk\'{o}w rycerskich 1576 r.},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@book{werner_1785,

title = {Topographia oder Prodromus Silesiae Volumen III. das ist Representatio und Beschreibung derer St\"{a}dte, Flecken, Cl\"{o}ster, Schl\"{o}sser, Rittersitz, Kirchen, Bethh\"{a}user, G\"{a}rten, Lust und Zier G\"{a}rten, Dorfschaften etc. derer F\"{u}rstenth\"{u}mer: M\"{u}nsterberg mit Frankenstein, Oels, Schweidnitz, Jauer, Trachenberg, Mit den Baronats der Standesherrschaften Wartenberg und Militsch, Wie auch den Kleinen Staaten Freyhan und Sulau (…) Durch (…)},

author = {F. B. Werner},

year  = {1785},

date = {1785-01-01},

urldate = {1785-01-01},

note = {r\k{e}kopis w zbiorach Staatsbibliothek Berlin, oddzia\l Geheimes Staatsarchiv Preu\ssischer Kulturbesitz, HA Schlesien Rep. 135 Handschriften Nr 526/2},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@techreport{wrona2013,

title = {Studium historyczno-konserwatorskie pa\lacu w Wiadrowie},

author = {Wioletta Wrona},

year  = {2013},

date = {2013-01-01},

address = {Wroc\law},

institution = {Archiwum DWKZ, Delegatura w Legnicy, sygn. 5134},

note = {opracowanie Fundacji Otwartego Muzeum Techniki, wydruk komputerowy w archiwum DWKZ, Delegatura w Legnicy, sygn. 5134},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {techreport}

}

Lokalizacja