Olszany (gm. Strzegom) – dwór górny

Przynależność administracyjna i toponomastyka

• Współczesna: gmina Strzegom, pow. świdnicki, woj. dolnośląskie.
• Historyczne jednostki administracyjne: księstwo śląskie do 1247 r.; księstwo wrocławskie w latach 1247–1290; księstwo fürstenberskie w latach 1291–1321; księstwo świdnickie i weichbild strzegomski w latach 1321–1741; Kreis Striegau w latach 1741–1932; Landkreis Schweidnitz w latach 1932–1945; województwo wrocławskie w latach 1945–1974; województwo wałbrzyskie w latach 1975–1998.
• Nazwy historyczne: 1239 – Oolcim; 1245 – Olsane; ok. 1305 – Olsna; 1367 – Oelßin; 1491 – Große Oelße; 1689 – Oelse albo Oelsna; do 1945 r. – Oelse. W okresie wczesnonowożytnym majątek szlachecki określano jako Gut Oelse; w latach 1747–1843 jako Domain-Amt Oelse; w latach 1843–1918 m.in. jako Kron-Fidei-Commiss (Oelse), Hausfideicommissgut (Oelse), Das Königl. Haus-Fideicommiss-Amt Oelse i Kgl. Hausfideikommiß (Oelse); po 1918 r. jako vorm. Kgl. Hausfideikommiß (Oelse). Folwarki określano jako Ober-Oelse i Nieder-Oelse.

Kontekst przestrzenny, rozplanowanie, stan zachowania obiektu

Wieś Olszany położona jest na obszarze Równiny Świdnickiej, w obniżeniu dolinnym niewielkiego cieku wodnego zwanego Olszańskim Potokiem bądź Czarnuchą (niem. Bör-Bach). Teza o słowiańskiej genezie osady opiera się na interpretacji średniowiecznej nazwy wsi (Olsane, Olssin – olsza) (Adamy 1887, s. 30). Wspiera ją fakt położenia wsi w tej części Przedgórza Sudeckiego, która była zasiedlona już we wczesnym średniowieczu i wchodziła w skład władztwa pierwszych Piastów śląskich. Zdaniem historyków Olszan dotyczy zapis w dokumencie z 1239 r., w którym wśród świadków odnotowano plebanus de Oolcim (RS 1a, nr 525), jak również dokument z 1245 r., wskazujący, że biskupia wieś Olsane została zorganizowana, czyli lokowana na prawie zachodnim (SUb II, nr 287; Adamska 2015, s. 11). Według zapisu z początku XIV w. obejmowała ona 60 „dużych łanów” gruntu (LF, s. 124). Świadectwem tej lokacji jest czytelne do dziś rozplanowanie Olszan, w pełni odpowiadające modelowi wsi łanowej, z rozłogiem, czyli układem działek rolnych, w formie wydłużonych parcel („łanów”) sięgających od doliny potoku do granic obszaru wiejskiego oraz zabudową skupioną w pobliżu tego potoku.

Spośród co najmniej sześciu majątków rycerskich z folwarkami, które istniały w późnym średniowieczu, tylko w trzech przypadkach da się wskazać pozostałości zabudowy lub przynajmniej jej lokalizację:

1. Siedziba majątku położonego w „środkowej części wsi”.
2. Zabudowa okazałego majątku zwanego Obergut – dworem górnym – znajdowała się na południowo-zachodnim krańcu obszaru zabudowy wsi. Przed 1945 r. areał założenia pałacowo-folwarczno-ogrodowego, obecnie podzielony na liczne działki budowlane i zajęty przez współczesną zabudowę na posesjach nr 71–78, obejmował następujące elementy: pałac, z którego przetrwał fragment ściany frontowej; oficyny i budynki gospodarcze po jego stronie wschodniej, zachodniej i południowej, spośród których zachował się budynek zachodni; przestrzeń dziedzińców; geometryczny ogród ozdobny wydzielony ogrodzeniem po południowej stronie pałacu; ogród krajobrazowy po stronie zachodniej; zespół zabudowy gospodarczej skupiony wokół prostokątnego podwórza na zachód od ogrodu ozdobnego; ogrody użytkowe przy północnym i wschodnim obrzeżu areału oraz mur obwodowy z bramami, częściowo zachowany. Oś symetrii w rozplanowaniu centralnej części założenia podkreślały aleje wybiegające od pałacu w kierunku północnym i południowym (Urmtbl., ark. 2950; Mtbl., ark. Hohenfriedeberg).
3. Zabudowę majątku zwanego Niedergut – dworem dolnym – który istniał jeszcze w 1824 r. na północno-wschodnim krańcu wsi, w obrębie obecnych posesji nr 1B i 1C z domami jednorodzinnymi, tworzyły budynki gospodarcze otaczające prostokątny podwórzec. Już w 1889 r. miejsce to było zajęte przez łąki (Regler ok. 1770, ark. 58; Urmtbl., ark. 2951; Mtbl., ark. Striegau, ed. 1889; OFM).

Wybór źródeł do dziejów miejscowości i dóbr ziemskich

Poniżej przedstawiono skrócony zarys przemian własnościowych majątku. Pełne zestawienie kolejnych właścicieli, transakcji i przekazów źródłowych znajduje się w osobnej zakładce „Właściciele”.

• 1239 – wśród świadków dokumentu odnotowano plebana z Olszan, określonego jako plebanus de Oolcim (RS 1a, nr 525)
• 1245 – biskupia wieś Olsane została zorganizowana na prawie zachodnim (SUb II, nr 287; Adamska 2015, s. 11)
• ok. 1305 – wieś Olsna obejmowała 60 dużych łanów gruntu (LF, s. 124)
• 1367 – wzmiankowana nazwa Oelßin (Landbuch III, nr 185)
• 1406 – pośrednio odnotowano siedzibę Heinricha von Ronow; przypuszczalnie mogła znajdować się w obrębie późniejszego majątku górnego
• 1491 – odnotowano nazwę Große Oelße (Gebhardt 1901, s. 59)
• 1532 – majątek szlachecki występuje jako Gut Oelse (Czettritz II 1911, s. 293)
• 1585–1613 – w Olszanach rezydował Heinrich von Hochberg; jego siedziba mogła stanowić zrąb późniejszego pałacu
• 1647 – wieś i dobrze zbudowana siedziba rycerska zostały spalone przez oddział wojsk szwedzkich dowodzony przez pułkownika Caspera Röhrscheida (Naso 1667, s. 311–312)
• 1667 – Ephraim Naso opisał już odbudowaną rezydencję jako obszerny dom z wygodnymi pokojami, otoczony zabudowaniami gospodarczymi i należący do barona Johanna Friedricha von Nimptsch (Naso 1667, s. 311–312)
• 1689 – miejscowość występuje jako Oelse albo Oelsna (Lucae 1689, s. 930)
• 1726–1746 – okres rządów Christopha Ferdinanda von Nimptsch, z którym wiązana jest modernizacja pałacu i wykonanie zachowanego portalu
• 1741 – po zajęciu Śląska przez króla Prus hrabia von Nimptsch, pełniący wysoką funkcję na dworze cesarskim, opuścił Olszany (Werner B-2, pag. 338)
• 1747–1843 – dobra olszańskie należały do członków pruskiej rodziny królewskiej i funkcjonowały jako Domain-Amt Oelse (Knie 1845, s. 458)
• 1843–1918 – majątek pozostawał pod zarządem instytucji królewskiej, występując pod nazwami Kron-Fidei-Commiss, Hausfideicommissgut i Kgl. Hausfideikommiß Oelse (Knie 1845, s. 458; SGA 1870, s. 61; HKPHS 1875, s. 15; SGA 1912, s. 208)
• po 1918 – dobra określano jako vorm. Kgl. Hausfideikommiß Oelse (SGA 1921, s. 230; SGA 1926, s. 290)

Historia budowlana obiektu

Pozostałości rezydencji nowożytnej w majątku Ober-Oelse

Przekazy źródłowe nie dają podstaw do rekonstruowania dziejów majątku „górnego” i siedziby szlacheckiej przed XVII wiekiem. Przypuszczalnie Obergut jest identyczny z posiadłością rodziny von Ronaw z folwarkiem „położonym u góry na końcu wsi” i być może w jego obrębie istniała siedziba Heinricha von Ronow odnotowana pośrednio w 1406 (zob. 1.3.).

Z dużym prawdopodobieństwem z majątkiem „górnym” można łączyć siedzibę Heinricha von Hochberg (rezydującego w Olszanach między 1585 a 1613) i przyjąć, że to ona tworzyła zrąb budowli rezydencjonalnej, która szczątkowo przetrwała do dziś.

Przekazy pozwalające rekonstruować historię budowlaną rezydencji w Olszanach są nieliczne: zapisy kronikarskie z XVIII-XVIII w., rysunek założenia pałacowego, wzmianka w opisie wsi autorstwa F. B. Wernera z poł. XVIII w., dokumentacje konserwatorskie sprzed wyburzeń oraz szczątek fasady pałacu.

Pierwszą wzmiankę zawiera tekst mowy pogrzebowej z życiorysem Friedricha von Nimptsch, gdzie odnotowany został fakt splądrowania i rabowania „jego pięknych majątków” przez wrogie wojska oraz spalenia wsi i siedziby szlacheckiej (Einäscherung und Wegbrennung, dieses feinen Dorffes und Adelichen Rittersitzes, zu grunde). Ephraim Naso w opisie księstw świdnickiego i jaworskiego opublikowanym w 1667 podaje szczegóły: spalenia owej „dobrze zbudowanej siedziby rycerskiej” dokonał w 1647 r. oddział wojsk szwedzkich pod dowództwem pułkownika Caspera Röhrscheid. Odnotowuje przy tym rezydencję w Olszanach – już odbudowaną – wśród wyróżniających się „zamków nizinnych i domów pańskich” jako „dom (…) całkiem obszerny, z wygodnymi pokojami, otoczony przez budynki gospodarcze”, należący do barona Johanna Friedricha von Nimptsch (Naso 1667, s. 311, 312). Przekaz ten był przytaczany przez kolejnych historiografów bez istotnych uzupełnień (Lucae 1689, s. 930; Sinapius 1720, s. 65-66).

Źródłem o kluczowym znaczeniu dla badań jest rysunek Friedricha Bernharda Wernera w jednym z tomów jego rękopiśmiennego leksykonu księstw śląskich (omówiony niżej) oraz zamieszczona w opisie Olszan (niezbyt jasna) wzmianka sugerująca, że rezydencję i jej ogrody ukształtował ostatni hrabia von Nimptsch na Olszanach:

(…) diese 2 gebrüd(er) 2 linien gemacht, neml(ich) einer die Falkenhaynische, der ander, Johan Friedrich die Oelßnische, da von der letztere graf Von Nimptsch dieses Oelsnische zu einen recht Festl. (?) Rezidenz gemacht, mit dem alter (??) Kostbaresten (?) gärten geziehret, aber Ao. 1741 alß der König von Preussen deß Land occupirt, dieses graf Nimptsch aber ein Hohe Charge am Kayserl. Hof bedienet, hat Er (…) sein Kostbahres Oelse fahren lassen (…) (Werner B-2, pag. 338)

Powyższa wzmianka bywa dziś podstawą do datowania całego narysowanego przez Wernera założenia rezydencjonalnego na okres rządów hrabiego Christopha Ferdinanda von Nimptsch (między 1726 a 1746) (Brzezowski, Jagiełło 2017, s. 314; zob. też Brzezowski 1981, s. 20-21). Jednak analiza rysunku pod kątem form architektonicznych przeczy tej tezie.

Wyróżnik uwiecznionego przez Wernera budynku pałacowego – o kubicznej trójkondygnacyjnej bryle, z niską wieżą wieńczącą skrzydło frontowe – to horyzontalne zwieńczenie murów obwodowych będące ścianą attykową, która zasłania pochyłe dachy i skrywa wspomnianą wyżej trzecią kondygnację. Ścianę tę wieńczyła balustrada (?) z rzeźbami lub obeliskami umieszczonymi w osi lizen (?) tworzących artykulację fasad. Analogiczne zwieńczenie uzyskały 4 wydłużone budynki po wsch., zach. i płd. stronie pałacu – parterowe, z kondygnacją attykową tj. ścianami attykowymi przesłaniającymi dachy – wydzielające (wraz z murem od strony płn.) strefę dziedzińcową okalającą pałac. Szczególną postać miały budynki południowe, flankujące wydzielony dziedziniec poprzedzający przejście do ogrodu geometrycznego. Kraniec każdego z nich tworzyły cylindryczne wieże, z dwukondygnacyjnym korpusem i nieco węższą nadbudową (również dwukondygnacyjną) zadaszona płasko. Cały południowy ciąg oficyn pałacowych, oddzielony od strony ogrodu dekoracyjnym kanałem wodnym, stwarza wrażenie zamku z kolistymi wieżami w narożach poprzedzonego fosą.

Uderzająco bliską analogią dla zespołu zabudowy pałacowej z Olszan jest zamek w Żyrowej (w d. księstwie opolskim), którego przebudowę prowadził i ukończył w 1644 hrabia Melchior Ferdinand von Gaschin. Rysunek zamieszczony w tzw. sztambuchu Heinricha Primmera (Primmer 1604/54, po pag. 11) ukazuje układ nieco odmienny niż w Olszanach – z wydłużonym pałacowym corps-de-logis, skrzydłami bocznymi mającymi od frontu w narożach wieże, które łączył mur kurtynowy z bramą wjazdową, poprzedzony kanałem wodnym. Istotne podobieństwa to: quasi-kasztelowy front (w Żyrowej – od strony wjazdu, w Olszanach – od strony ogrodu, ku któremu była zwrócona fasada pałacu), horyzontalne zwieńczenie wszystkich budynków ścianami attykowymi przesłaniającymi dachy, wieżyczka wieńcząca dach pałacu, dwuczłonowa bryła narożnych wież. Zastosowana w Żyrowej artykulacja fasad płaskimi arkadami istniała też w Olszanach – na ogrodowych elewacjach budynków południowych (co dokumentuje rysunek Wernera, jak też fotografia z 1966 (KEZ Olszany – 4 budynki oficyn, https://zabytek.pl/pl/obiekty/4-budynki-oficyn-sluzby–802845/dokumenty/PL.1.9.ZIPOZ.NID_N_02_EN.166765/1)). Analogii z ok. połowy XVII w. w architekturze krajów zaalpejskich – z horyzontalnym zwieńczeniem budowli na wzór włoski – można wskazać więcej (np. skrzydła boczne „palazzo in fortezza” w Gorzanowie na ziemi kłodzkiej z lat 50.-60. XVII w., proj. Carlo Lurago; pałacowe skrzydło zamku książęcego w Oławie, lata 60.-70. XVII w., proj. Carlo Rossi).

W świetle powyższych ustaleń należy przyjąć, że quasi-zamkowy zespół zabudowy pałacowej znany z rysunku Wernera powstał z inicjatywy Johanna Friedricha von Nimptsch, wyniesionego w 1660 do stanu barońskiego – zapewne właśnie w latach 50. XVII wieku, niedługo spaleniu starszej siedziby przez wojska szwedzkie.

Budynek pałacu o rozplanowaniu trójskrzydłowym – złożony w istocie z dwóch szerokich skrzydeł bocznych spiętych od strony południowej węższym skrzydłem „łącznikowym” – został ukształtowany z wykorzystaniem murów starszej budowli. Wskazuje na to nieregularność w układzie ścian nośnych pałacu udokumentowana w inwentaryzacji pomiarowej, która została sporządzona na Wydziale Architektury Politechniki Wrocławskiej w latach 70. XVIII w. (?) (https://www.dbc.wroc.pl/dlibra/publication/67001/edition/94261), a przede wszystkim ślady dekoracji sgraffitowej odnotowane w karcie ewidencyjnej zabytku z 1966 (KEZ Olszany – ruina pałacu, https://zabytek.pl/pl/obiekty/palac-(ruina)-800336/dokumenty/PL.1.9.ZIPOZ.NID_N_02_EN.166762/1). Można przypuszczać, że owa starsza budowla realizowała formułę zamku – z dookolną fosą wodną okalającą trzy skrzydła domu pańskiego (pamiętającego zapewne czasy Heinricha von Hochberg).

Portal zachowany do dziś w relikcie murów pałacowych – z quasi-fortecznym boniowanym obramieniem i kolumnami w porządku korynckim dźwigającymi balkon – należy uznać za wynik modernizacji przeprowadzonej zapewne po 1726 r. przez Christopha Ferdinanda von Nimptsch.

Gruntowna przebudowy pałacu – obejmująca m.in. zastąpienie kondygnacji attykowej dachami dwuspadowymi – nastąpiła zapewne w 1. połowie XIX w.; zachowano przy tym lizenową artykulację fasad (zob. KEZ Olszany – ruina pałacu). Pierwotne ukształtowanie bryły zachowały jedynie budynki oficynowe południowe (KEZ Olszany – 4 budynki oficyn).

Omówienie przemiany założenia ogrodowego stanowiącego integralny składnik rezydencji olszańskiej, dających się odczytać z przekazów ikonograficznych i kartograficznych (m.in. Werner B-2; Regler.ca1770; Urmtbl. ark. 2951; Mtbl. ark. Striegau), wykraczają poza ramy niniejszego opracowania.

Charakterystyka wartości kulturowych

Założenie pałacowe w Olszanach znane z rysunku Wernera można uznać za jedną z najwybitniejszych kreacji w śląskiej architekturze i sztuce ogrodowej doby baroku. Quasi-zamkowy zespół zabudowy, dający się datować na lata 50. XVII w. i przypisać któremuś z północnowłoskich architektów, stanowił w tej części Śląska realizacje jednostkową i odosobnioną. Wyburzenie pałacu i oficyn, które jeszcze w 1966 r. miały wszystkie mury obwodowe, było aktem barbarzyńskim, a zachowanie fragmentu ściany frontowej z portalem – dość szczególnym i kuriozalnym przejawem „ochrony zabytków” z czasów PRL.

Dawne siedziby feudalne w Olszanach wciąż przedstawiają ogromną wartość zabytkową, kryją bowiem pod powierzchnią ziemi pozostałości budowli. Postulatem „na już” jest przeprowadzenie badań architektonicznych reliktu muru pałacowego – dla potwierdzenia (bądź obalenia) wstępnej rekonstrukcji faz budowlanych (po 1586, ok. 1660, po 1726).

Przemiany własności dóbr ziemskich w okresie pełnego średniowiecza – do początków XV wieku

Początki kształtowania się rycerskiej własności ziemskiej w Olszanach nie są rozpoznane. W świetle zapisów w landbuchach księstw świdnickiego i jaworskiego z lat 1366–1407 wieś była podzielona na szereg majątków stanowiących własność lenników książęcych bądź mieszczan. Obejmowały one grunty użytkowane bezpośrednio przez właścicieli, czyli folwarki, prawa zwierzchnie do gruntów chłopskich, takie jak czynsze i robocizny, albo obie formy feudalnego dysponowania ziemią.

Niektóre z niżej wymienionych własności mogą być ze sobą tożsame. Przekazy pochodzące z różnych dekad i odnoszone pozornie do różnych majątków mogą w istocie dotyczyć tej samej posiadłości.

1.1. Majątek Nikila von der Warte, później rodziny Birsack – z folwarkiem, częścią lenna kościelnego i sołectwa

• 1367 – Nikil von der Warthe ustanowił uposażenie dla swojej żony Adelajdy na majątku obejmującym trzyłanowy folwark (3 hufen vorwerks deutsches erbes), ¼ patronatu kościelnego (kirchlehns) oraz ¼ sołectwa (gerichtes). Książę Bolko II zastrzegł jednocześnie, że w przypadku bezpotomnej śmierci Nikila posiadłość przypadnie braciom Tymonowi i Reynczkowi, określonym jako Birsecke genannt (Landbuch III, nr 185, 186).
• 1386 – Reyntsch Birsag dzierżył majątek. Sprzedał Hensilowi Karmecherowi, mieszczaninowi strzegomskiemu, jedną grzywnę rocznego czynszu z posiadłości w Olszanach i Damianowie (Landbuch II, nr 281).
• 1399 – odnotowano braci Gunczela, Nickela i Kunemanna Biersacków, synów zmarłego Reynczka, oraz spadkobierców zmarłego Hannosa Biersacka – wdowę Annę z synami – w związku z nabyciem trzech grzywien rocznego czynszu w Olszanach od Konrada von Salczborn, Heinricha von der Czirle, określanego jako Naze genant, Nickela Wenygkynda von Czirnaw oraz „starego” Heinricha von Ronaw (Landbuch III, nr 523; zob. również punkt 1.8).

1.2. Majątek Hannosa Czeginberga, później rodziny Halbendorf – z folwarkiem o powierzchni 20 prętów

• 1372 – Hannos Czeginberg sprzedał Hannosowi Halbendorfowi folwark o powierzchni 20 prętów, położony we wsi Olszany w weichbildzie strzegomskim: ein vorwerg von 20 ruten ackers in dem dorfe Olßen des weichbildes Stregon (Landbuch I, nr 681).

1.3. Majątek Gunthera von Ronow i jego syna Heinricha – z dwuipółłanowym folwarkiem „na końcu wsi”

Nie jest jasne, czy wzmiankowany folwark znajdował się na górnym, czy na dolnym krańcu wsi.

• 1376 – Wisse Gunther von Ronow sprzedał Konradowi Predelowi dwie grzywny rocznego czynszu ze swojego dwuipółłanowego folwarku w Olszanach: in und uf seinem vorwerke von 2 ½ hube in dem dorfe zur Oelßen. Folwark określono jako położony „u góry na końcu wsi”: oben an dem ende gelegen (Landbuch I, nr 1073).Zapis sugeruje, że posiadłość mogła być tożsama z późniejszym majątkiem Obergut. Pogląd taki wyraził również Gebhardt (1901, s. 59).Gunther von Ronow był burgrabią zamku Gryf, posiadaczem lenna zamkowego w Jaworze oraz sędzią dworskim strzegomskim (Jurek 1998, s. 277).
• 1388 – być może wspomniane czynsze należały już wówczas do mieszczan. Jacob Sanne i Jacob Fridel ze Świdnicy sprzedali Katarzynie, żonie rzeczonego Jacoba, dwie grzywny rocznego czynszu z folwarku w Olszanach, które wcześniej zostały zakupione od Weisse Gunthera von Ronau (Landbuch II, nr 513).
• 1397 – Junge Heinrich von Ronaw, syn zmarłego Gunthera von Ronaw, określonego jako burggrefen czum Jawor, sprzedał aptekarzowi ze Świdnicy Johannowi i jego żonie Barbarze jedną grzywnę rocznego czynszu z majątku swojego lennika (lehewnmanne) w Olszanach oraz z własnego majątku położonego „na końcu wsi od strony Strzegomia”: uf alle syne gute doselbost an dem ende kegin der Stregin gelegin (Landbuch III, nr 203).Zapis ten sugeruje, że posiadłość mogła być tożsama z późniejszym majątkiem Niedergut.
• Heinrich von Ronau, być może identyczny z Junge Heinrichem, był również właścicielem majątku Karrenmacherów, omówionego w punkcie 1.9.
• 1406 – Heinrich został odnotowany jako rezydujący w Olszanach: Heinrich von Ronaw zur Olßen gesessen (Landbuch III, nr 1785).

1.4. Majątek Hankego Colde

• 1376 – Hanke Colde ustanowił oprawę wdowią dla swojej żony Margarete na majątku o powierzchni 10 prętów (10 ruten ackers). Czynności dokonano w obecności jej opiekunów prawnych: ojca Buska von Stanewicz oraz stryja Jekila von Halbendorf dicti (Landbuch I, nr 1077).

1.5. Majątek Heinricha Regensteina

• 1385 – księżna Agnieszka zaświadczyła, że Heinrich Regenstein zastawił u Ludwiga Kornfurera z Löbau i Lorenza, tamtejszego wójta, 50 grzywien na majątku w Olszanach. W zamian zobowiązał się do wypłacania rocznych odsetek w wysokości 12 grzywien (Landbuch II, nr 111).
• 1386 – Heinrich Regenstein sprzedał przełożonej klasztoru Benedyktynek w Strzegomiu 14 grzywien rocznego czynszu ze swojego olszańskiego majątku (Landbuch II, nr 188).
• 1386 – w tym samym roku sprzedał wszystkie swoje posiadłości w Wojcieszowie, Olszanach i Celowie Stefanowi von Gleserdorf (Landbuch II, nr 280).

1.6. Majątek lub majątki rodziny Predel z Szymanowa – z folwarkiem i prawdopodobnie „zamkiem”

Z własnością tą związani byli Hannos, Conrad, Burghard, Ekkel, Gotsche oraz Heinrich Starszy Predel.

• 1385 – Hannos vom Predil, rezydujący w Szymanowie (zu Semansdorf gesessen), sprzedał 10 grzywien rocznego czynszu z majątku w Olszanach Hermannowi von Czirn z Bolkowa-Zdroju (zur Wesen gesessen), Hansowi von Czirn z Borowa (zu Borow gesessen) oraz Bernhardowi von Waldow (Landbuch II, nr 133).
• 1387 – bracia Conrad, Burghard i Ekkel Predel sprzedali Sigmundowi von Reibnitz i Bernhardowi von Waldow 10 grzywien rocznego czynszu z majątku w Olszanach (Landbuch II, nr 418).
• 1391 – Conrad Predel von Semansdorf sprzedał Hensilowi Karrmecherowi, mieszczaninowi strzegomskiemu, jedną grzywnę rocznego czynszu z majątku w Olszanach i Szymanowie (Landbuch II, nr 853).Czynsz ten był przedmiotem kolejnej transakcji dziesięć lat później. W 1401 r. Lorencz Karremechir sprzedał swoim córkom Barbarze i Ursuli m.in. trzy grzywny czynszu z majątku Nickila von Haugwitz w Olszanach oraz jedną grzywnę czynszu z majątku Conrada Predela, rezydującego w Szymanowie, pobieraną z dóbr w Szymanowie i Olszanach (Landbuch III, nr 1022).
• 1391 – Conrad Predel von Semansdorf sprzedał Pusoldowi von Messenau połowę folwarku o powierzchni 1½ łanu i 8 prętów wraz z zabudową i prawdopodobnie „zamkiem” lub domem: daz halbe vorwerk von andirhalb hufe und acht ruten, mit dem geboude {und mit dem h(ause)} in dem dorfe zur Olsen. Majątek znajdował się „poniżej kościoła”: nedewendig der kirchen (Landbuch II, nr 891).Przypuszczalnie zapis odnosi się do obiektu typu motte zachowanego na terenie dzisiejszych posesji Olszany nr 26 i 27.

W latach 1400–1406 Conrad i Burghard Predel byli odnotowywani, przeważnie wspólnie, jako właściciele dóbr ziemskich w Olszanach. Wzmianki dotyczyły głównie sprzedaży rocznych czynszów z gospodarstw kmiecych albo z własnych gruntów:

• 1400 – sprzedali Franczkowi Predelowi, altaryście ołtarza Jedenastu Tysięcy Dziewic w Godziszowej koło Jawora, jedną grzywnę czynszu z gospodarstwa Petera Wydenera (Landbuch III, nr 866).
• Trzykrotnie sprzedawali czynsze kmiece Annie, wdowie po Hannosie Biersacku:
  • 1402 – dwie grzywny (Landbuch III, nr 1398);
  • 1406 – sam Conrad sprzedał dwie grzywny (Landbuch III, nr 1612);
  • 1406 – siedem grzywien (Landbuch II, nr 1613).
• 1403 – bracia wzajemnie sprzedali sobie swoje posiadłości w Szymanowie, Modlęcinie i Olszanach. Umowa zawierała klauzulę, zgodnie z którą po śmierci jednego z nich jego majątek miał przejąć drugi (Landbuch III, nr 1431).
• 1402 – sprzedali Junge Heinrichowi von Ronaw za trzy grzywny „ogród położony powyżej kościoła”: einen garten ownick der kirchen zu Oelssin gelegen. Zastrzeżono, że będą mogli odkupić ogród, gdy przejmą swój folwark z rąk Gotschego Predela: die verkaufern solchen garthen umb 3 mark wiederkaufen mögen, wenn sie ihr vorwerk zur Olssin von Gotsche Prediln losen werden (Landbuch III, nr 1515).
• 1406 – sprzedali Heinrichowi von Czirn Starszemu, z prawem wykupu, majątek stanowiący ich wyłączną własność: folwark, młyn i jednego zagrodnika – das vorwerk und eine moel nebst einem gärtner in dem dorfe zur Olßin, wie sie solches alles selber gehabt und besessen (Landbuch III, nr 1614).
• 1406 – Conrad sprzedał Heinrichowi von Czirn Starszemu dodatkowo jedną grzywnę czynszu kmiecego. Heinrich jeszcze w tym samym roku odsprzedał ten czynsz Peterowi Trachowi (Landbuch III, nr 1615, 1663).
• 1406 – bracia sprzedali dwie grzywny czynszu Franzowi i Nickelowi von Czirn, natomiast sam Burghard sprzedał jedną grzywnę Nickelowi Noczilowi (Landbuch III, nr 1730, 1747, 1748).

W latach 1395–1401 odnotowywany był również Gotsche Predel. Z zapisu z 1402 r. wynika, że posiadał folwark zakupiony od Conrada i Burgharda:

• 1395 – ustanowił oprawę wdowią dla swojej żony Anny na majątku w Olszanach obejmującym folwark i młyn: sein vorwerk und die moel in dem dorfe zur Oelse (Landbuch II, nr 1412).
• Sprzedawał również czynsze:
  • 1398 – Heinrichowi Bierchinowi, proboszczowi z Bolkowa (Landbuch III, nr 363);
  • 1400 – dwie grzywny Tymonowi von Seidlitz (Landbuch III, nr 831; zob. również nr 1617);
  • 1401 – dwie grzywny Annie Biersack (Landbuch III, nr 1069).

Przekazy z 1402 i 1406 r. pozwalają przypuszczać, że folwark i młyn Gotschego ponownie trafiły w ręce Conrada i Burgharda Predel, którzy następnie sprzedali je Heinrichowi von Czirn Starszemu.

1.7. Majątek Nickela von Czirn – z siedzibą rycerską

• 1403 – odnotowano Nickela von Czirn jako rezydującego w Olszanach: Nickel von Czirnen zur Olssen gesessen. Wzmianka dotyczy ustanowienia oprawy wdowiej dla jego żony Dorothei, siostry Michaela i Gunczela von Michelsdorf, na majątku w Olszanach (Landbuch III, nr 1574).

1.8. Majątek Hermanna Storcha, później Hentschela von Zedlitz, Heinricha von Regenstein i Hannosa Biersacka – z folwarkiem

• Przed 1385 – właścicielem majątku był Hermann Storch.
• Przed 1385–1385 – majątek należał do Hentschela von Zedlitz, który sprzedał Heinrichowi von Regenstein folwark w Olszanach oraz siedem grzywien rocznego czynszu, które wcześniej posiadał zmarły Hermann Storch (Landbuch II, nr 166).
• 1385–1387 – właścicielem był Heinrich von Regenstein.
• 1387 – Heinrich von Regenstein sprzedał Hansowi Biersackowi podatek nazywany Goschoss, uiszczany z folwarku i łanów czynszowych w Olszanach, oraz cały olszański majątek obejmujący folwark i siedem grzywien czynszu: sein erbe und gut – yn dem dorfe zur Olsen, vornemelich eyn vorwerk und seben mark jerliches czinses doselbist (Landbuch II, nr 358, 359).
• 1387–przed 1399 – właścicielem był Hannos Biersack, zmarły przed 1399 r.
• 1387 – Hannos sprzedał Kunzowi Beierowi, mieszczaninowi ze Świebodzic, cztery grzywny rocznego czynszu. Ustanowił również na majątku oprawę wdowią dla swojej żony Anny w wysokości sześciu grzywien czynszu (Landbuch II, nr 368, 399).

1.9. Majątek Hannosa Karrenmechera, później rodziny von Haugwitz – z trzyłanowym folwarkiem

• Do 1388 – właścicielem był Hannos Karrenmecher, mieszczanin strzegomski. Sprzedał Niclasowi von Haugwitz z Czernicy koło Jawora, jego bratu Peterowi oraz ich siostrze Margarecie trzyłanowy folwark i łąkę w Olszanach: sein vorwerk von dreyen hufen ackers – und eyne wese yn dem dorfe zur Olsen (Landbuch II, nr 584).
• 1388–1399 – majątek należał do rodzeństwa: Nicklasa, Petera i – do 1396 r. – Margarethy von Haugwitz, dzieci Kiliana von Haugwitz (Haugwitz 1910, s. 19, 26).
• 1391 – Nikil Hugewicz sprzedał Hensilowi Karrmecherowi ze Strzegomia cztery grzywny rocznego czynszu (Landbuch II, nr 845).Czynsz ten był przedmiotem kolejnej transakcji w 1401 r., kiedy Lorencz Karremechir sprzedał swoim córkom Barbarze i Ursuli m.in. trzy grzywny czynszu z majątku Nickila von Haugwitz w Olszanach (Landbuch III, nr 1022).
• 1396 – Margareta sprzedała bratu Peterowi swoją część trzyłanowego majątku (Landbuch III, nr 8).
• 1399 – Peter sprzedał majątek Gotschemu Predelowi: drey hufen erbis adir ackirs yn deme dorfe czur Olßin (Landbuch III, nr 670).
• Pewne prawa własności do tego majątku mieli również mieszczanie Franczke Nitener i jego żona Manite. W 1396 r. zrzekli się roszczeń do trzech łanów dzierżonych przez Petera von Haugwitz (Landbuch III, nr 33).
• Według genealoga rodu bracia von Haugwitz posiadali w Olszanach jakieś dobra jeszcze w 1401 r. (Haugwitz 1910, s. 26).
• 1399–1400 – właścicielem był Gotsche Predel, omówiony szerzej w punkcie 1.6. Sprzedał wspomniane trzy łany Junge Heinrichowi von Ronaw (Landbuch III, nr 722).
• Od 1400 – właścicielem był Junge Heinrich von Ronaw, syn zmarłego Gunthera, posiadający również majątek „na końcu wsi”, omówiony w punkcie 1.3.

Nie wiadomo, do której z posiadłości Heinricha należy odnosić poniższe wzmianki:

• 1400 – Heinrich von Ronaw sprzedał Seyfridowi von Schwenkfeld 20 grzywien rocznego czynszu z majątków w Roztoce i Olszanach (Landbuch III, nr 959).
• 1406 – wśród świadków dokumentu wymieniony został Heinrich von Ronaw zur Olßen gesessen (Landbuch III, nr 1785).

1.10. Majątek Titze i Nickela von Zedlitz

• 1379 – bracia Titze von Zedlitz, wzmiankowany w latach 1364–1415, oraz Nickel von Zedlitz, wzmiankowany w latach 1364–1397, pochodzący z Wojcieszowa i związani z tamtejszym Obersten Vorwerk, sprzedali majątek w Olszanach (Zedlitz 1938, tabl. 5, nr 3, 4).

Być może przekaz ten należy łączyć z majątkiem Hermanna Storcha, omówionym w punkcie 1.8, który później należał do Hentschela von Zedlitz, prawdopodobnie ich brata.

Przemiany własności w okresie późnego średniowiecza – druga połowa XV wieku

Zdaniem E. Gebhardta pod koniec XV w. w Olszanach istniały cztery majątki rycerskie (Gebhardt 1901):

• Obergut – dwór górny, obejmujący 2½ łanu ziemi;
• Niedergut – dwór dolny, obejmujący trzy łany;
• majątek określony roboczo jako Gut I – dwór I, zlokalizowany w obrębie późniejszych gospodarstw nr 32, 26, 23 i 22 według numeracji z 1901 r.;
• majątek określony jako Gut II – dwór II, znajdujący się w obrębie późniejszych gospodarstw nr 9a–19 i obejmujący 470–480 mórg.

Przemiany własności majątku Gut I według Gebhardta (1901, s. 59–60):

• rodzina Biersack;
• rodzina Predel;
• Albrecht Bierchen;
• do 1494 – Balzer von Betsch z Lutomii, właściciel majątków w Olszanach, Stanowicach i Międzyrzeczu w dystrykcie strzegomskim, które sprzedał Casparowi Schoffowi;
• 1494 – Caspar Schoff, określany jako Gotsch genannt, pochodzący z Chojnika, brat Ulricha i rezydent w Karpnikach (zur Fischbach gesessen); nabyte majątki odsprzedał jeszcze w tym samym roku poprzedniemu właścicielowi;
• od 1494 – ponownie Balzer von Betsch z Lutomii.

Przemiany własności majątku Gut II według Gebhardta (1901, s. 59–60):

• do 1448 – rodzina Predel;
• przed 1480 – rodzina von Czirn z Szymanowa;
• 1480–1485 – Ernst von Zedlitz, rezydujący w Lipie, w latach 1469–1475 posiadacz lenna zamkowego w Bolkowie, zmarły w 1485 r. (Zedlitz 1938, tabl. 38, nr 3). Wraz z żoną Margarethą nabył od Hansa Schencke 50 guldenów rocznego czynszu z Olszan. W 1494 r. wdowa rozdysponowała tę kwotę w zapisie testamentowym (Reichenbach I, s. 112), a w 1495 r. przegrała spór o bliżej nieokreślone czynsze olszańskie z Kathariną, żoną Daniela Stange (Reichenbach I, s. 113);
• 1485–1491 – Christoph Talkenbergk. Według Zedlitz 1938 nosił nazwisko Talkenbergk, natomiast Gebhardt (1901, s. 59) odczytał je jako Falkenbergk. Odziedziczył majątki w Lipie i Olszanach: die Große Oelße in dem Striegawischen Weichbilde gelegen, a następnie sprzedał posiadłość;
• 1491–po 1498 – bracia Schoff, określani jako Gotsch genannt, z Chojnika:
  • Christoph Schoff, zastrzelony w 1493 r.;
  • Ulrich Schoff, urodzony w 1453 r., zmarły w 1543 r., właściciel klucza dóbr Gryf.
• 1496 – Ulrich kupił od Hansa Hayde von der Breßnitz prawa zwierzchnie do trzech kmieci z Olszan.
• 1498 – Ulrich sprzedał Heinrichowi von Zedlitz, staroście legnickiemu, 30 guldenów węgierskich rocznego czynszu z Olszan.

Przemiany własności w okresie nowożytnym

• Do 1520 – Konrad von Hochberg na Książu. Zmarł 31 lipca 1520 r. (Kerber 1885, s. 28).
• 1520–1522 – Georg, Christoph i Hans von Hochberg, synowie Konrada. Dnia 31 sierpnia 1522 r. dokonali podziału dóbr:
  • Georg uzyskał Roztokę i inne dobra;
  • Christoph otrzymał Kłaczynę, część Olszan, Halbendorf, Arnsdorf i Liebichau;
  • Hans uzyskał Książ wraz z Rogowcem, Mieroszowem i Świebodzicami
    (Kerber 1885, s. 28).
• 1532 – Valten Bobran von Bibran. Jako świadek dokumentu wystawionego w Jaworze został wymieniony Valten Bobran von Bibran zu Olsen (InvJau, s. 155). Przekaz ten świadczy, że przejęcie wszystkich dóbr i siedzib rycerskich w Olszanach przez spadkobierców Konrada von Hochberg nastąpiło najwcześniej w latach 30. XVI w.
• 1522–1535 – Christoph I von Hochberg, zmarły 30 grudnia 1535 r., syn Konrada I na Książu. W 1507 r. uczestniczył w pielgrzymce księcia legnickiego Fryderyka II do Jerozolimy, w 1528 r. odziedziczył klucz dóbr Książ, a w 1535 r. przejął jako zastaw klucz dóbr Grodno. W 1522 r. wzniósł nowy kościół w Olszanach. Na mocy testamentu ustanowił swoją żonę Euphemię dysponentką dóbr do czasu osiągnięcia pełnoletniości przez najstarszego syna (Kerber 1885, s. 28–30; Hechler 1932, s. 51–52). W 1532 r. ustanowił na majątku w Olszanach oprawę wdowią dla żony (Czettritz II 1911, s. 293).
• 1535–1548 – Euphemia von Hochberg z domu von Löben, wdowa po Christophie I, zarządzała majątkami na Książu i pozostałymi posiadłościami (Kerber 1885, s. 30–32).
• 1548–1565 – Konrad II von Hochberg na Książu, urodzony w 1527 r., zmarły 27 lutego 1565 r., syn Christopha I. Przejął majątki ziemskie we własnym imieniu oraz w imieniu małoletnich braci (Kerber 1885, s. 32–34; https://www.geni.com/people/Konrad-von-Hochberg-Herr-von-F%C3%BCrstenstein/6000000025081956562). W 1550 r. został odnotowany wraz z braćmi w rejestrze powinności wojskowych: Leonhardt von Hoberg sambt seinen Brüdern – pag. 24 oraz Conradt von Hoberg – pag. 131 (Ritterdienste.SJ.1550).
• 1565–1577 – Katharina von Hochberg z domu von Kalkreuth, wdowa po Konradzie II, zmarła 7 kwietnia 1577 r. Sprawowała zarząd nad posiadłościami do czasu osiągnięcia pełnoletniości przez najstarszego syna (Kerber 1885, s. 35–37).
• 1577–1578 – Konrad III von Hochberg i jego bracia, synowie Konrada II, pozostający wówczas małoletni. Zarząd nad posiadłościami sprawowali ich opiekunowie prawni (Kerber 1885, s. 37).
• 1578–1585 – Konrad III von Hochberg, urodzony 14 kwietnia 1558 r., zmarły 9 maja 1613 r. Dzierżył posiadłości we własnym imieniu oraz w imieniu małoletnich braci. W 1585 r. wraz z bratem Heinrichem, jedynym żyjącym spośród rodzeństwa, dokonał podziału majątków (Kerber 1885, s. 37–38; https://www.geni.com/people/Konrad-lll-von-Hochberg-Herr-von-F%C3%BCrstenstein/6000000025082463969).
• 1585–1613 – Heinrich von Hochberg, urodzony 21 kwietnia 1564 r., zmarły 10 października 1613 r., syn Konrada II, upamiętniony nagrobkiem w Olszanach. W wyniku podziału dóbr uzyskał Olszany, Seifersdorf, Dziećmorowice, cło w Jedlince oraz sumę pieniędzy. Według inskrypcji nagrobnej był określony jako (Herr) auf Olsse und Deuchiaw.Był dwukrotnie żonaty:
  1. z Ewą von Czettritz und Neuhaus, urodzoną 29 czerwca 1565 r., zmarłą 23 grudnia 1587 r. i upamiętnioną nagrobkiem w Olszanach;
  2. z Susanną von Kuhl, urodzoną w 1578 r., zmarłą 6 lutego 1620 r.
  Informacje: Kerber 1885, s. 38;
  https://www.geni.com/people/Heinrich-von-Hochberg-Herr-von-Oelse/6000000024863052096;
  https://www.geni.com/people/Eva-von-Czettritz-und-Neuhaus/6000000024862701586;
  https://www.geni.com/people/Susanna-von-Kuhl/6000000024862921333.W 1602 r. został odnotowany w spisie powinności wojskowych jako Heinrich Von Hochberg Zuer ölße (Ritterdienste.SJ.1602, pag. 37). W 1593 r. rozbudował kościół w Olszanach, powiększając strefę ołtarzową (Hechler 1932, s. 52).
• Od 1613 – Christoph i Hans Heinrich I von Hochberg, synowie Heinricha. Według Sinapiusa sprzedali majątek w Olszanach Joachimowi von Gellhorn w 1607 r., a więc jeszcze za życia ojca, co budzi wątpliwości chronologiczne (Sinapius 1720, s. 54).
• Do 1629 – Joachim von Gellhorn, urodzony około 1573 r., zmarły 19 kwietnia 1629 r. w wieku 56 lat, upamiętniony nagrobkiem w Olszanach. Pochodził z Mokrzeszowa Dolnego. W 1602 r. pisał się von Gelhorn und Kunzendorf zu Neudorf. Według inskrypcji nagrobnej był panem na Mokrzeszowie, Komorowie i Olszanach. W 1602 r. poślubił Catharinę von Hochberg, córkę Heinricha oraz siostrę Christopha i Hansa Heinricha (Sinapius 1720, s. 54, 386; Duncker 5, nr 241; Reichenbach I, s. 296).
• Duell 1725 – Raymundi Duelli (…) Excerptorum Genealogico-Historicum Libri duo (…). Lipsiae: Apud Petrum Conradum Monath 1725.
• 1629–1631 – spadkobiercy Johanna von Gellhorn, którzy sprzedali majątek olszański (Duell 1725, s. 332, nr 362).
• 1631–1651 – Johannes von Nimptsch und Falckenhayn, urodzony 25 września 1585 r. w Sokołowcu, zmarły 17 lipca 1651 r. w Olszanach i upamiętniony nagrobkiem. Był synem Friedricha na Sokołowcu oraz panem na Sokołowcu, Czarnem i Zawadce. Pełnił funkcję głównego poborcy podatkowego w księstwach świdnickim i jaworskim, a od 1641 r. był Ober-Land-Recht-Sitzer.W 1615 r. poślubił wdowę Barbarę von Romnitz, z domu von Falkenhayn, urodzoną w 1587 r., zmarłą w 1649 r. i upamiętnioną nagrobkiem w Olszanach. Była ona panią na Bersicht, czyli Brzegu Dolnym, Ausche, Jänewitz oraz Riegel-Zawadce. Według Sinapiusa Johannes miał następnie poślubić pannę von Braun, lecz informacji tej nie potwierdza mowa pogrzebowa z 1651 r.Johannes wzniósł w Olszanach okazałą rezydencję, którą w 1647 r. spalili żołnierze szwedzcy (Hensel G. 1651; Naso 1667, s. 311–312; Sinapius 1720, s. 65–66; Sinapius 1728, s. 152–153; Duell 1725, s. 332, nr 362, 364;
  https://gw.geneanet.org/frebault?lang=en&pz=henri&nz=frebault&p=hans&n=von+nimptsch;
  https://gw.geneanet.org/frebault?lang=en&pz=henri&nz=frebault&p=barbara&n=von+falkenhayn&oc=1).
• 1651–1692 – Hans, czyli Johannes Friedrich von Nimptsch, urodzony w 1629 r., zmarły 19 kwietnia 1692 r. w Jaworze. Posiadał majątki Olszany, Modlęcin, Pogwizdów, Gross-Neudorff i Klein-Neudorff. Był starostą księstw świdnickiego i jaworskiego. W 1660 r. wraz z bratem Sigmundem został wyniesiony ze stanu szlacheckiego do stanu pańskiego (Herrenstand) i otrzymał predykat Freiherr zur Oelsse.Poślubił Marię Elisabeth von Hochberg z Książa, urodzoną 2 marca 1629 r., zmarłą 26 października 1683 r., córkę Hansa Heinricha I (Naso 1667, s. 312; Sinapius 1720, s. 66; Sinapius 1728, s. 153; Matrykuła.SJ.1690, s. 181; Doerr 1900, s. 143;
  https://gw.geneanet.org/frebault?lang=en&pz=henri&nz=frebault&p=hans+friedrich&n=von+nimptsch;
  https://www.geni.com/people/Johann-Hans-Friedrich-von-Nimptsch/6000000029685839991;
  https://gw.geneanet.org/frebault?lang=en&pz=henri&nz=frebault&p=maria&n=von+hohberg;
  https://www.geni.com/people/Maria-von-Hochberg/6000000024862899390).
• 1692–1726 – Johann Heinrich Graf von Nimptsch, Freiherr zur Oelße, urodzony w 1660 r., zmarły 13 marca 1726 r., syn Hansa Friedricha. Był właścicielem majątków Ullersdorf, czyli Modlęcin, Neudorff, Arns-Wickendorff i Teichau, czyli Stawiska. Pełnił funkcje rzeczywistego tajnego radcy cesarskiego, podkomorzego oraz starosty księstwa głogowskiego.W 1688 r. poślubił Dorotheę Reichgräfin von Zinzendorff und Pottendorff, urodzoną 24 września 1668 r. w Wiedniu, zmarłą 1 marca 1749 r. w Kattau. W 1699 r. uzyskał tytuł hrabiowski (Matrykuła.SJ.1717, pag. 17; Sinapius 1728, s. 153; Doerr 1900, s. 178;
  https://gw.geneanet.org/frebault?lang=en&pz=henri&nz=frebault&p=heinrich&n=von+nimptsch;
  https://www.geni.com/people/Johann-Heinrich-von-Nimptsch-zu-Oels/6000000016722658211;
  https://gw.geneanet.org/frebault?lang=en&pz=henri&nz=frebault&p=dorothea&n=von+zinzendorf+und+pottendorf;
  https://www.geni.com/people/Dorothea-Johanna-von-Nimptsch-zu-Oels/6000000016721443728).
• Od około 1726 – Johann Friedrich Graf von Nimptsch, Freiherr zur Oelsse, urodzony w 1695 r., syn Johanna Heinricha, podkomorzy cesarski i radca dworu. W 1714 r. poślubił Johannę Theresię Gräfin von Althann, urodzoną w 1678 r., zmarłą w 1726 r. (Sinapius 1728, s. 153;
  https://www.geni.com/people/Johann-Friedrich-von-Nimptsch/6000000023485801795;
  https://www.geni.com/people/Maria-Johanna-Theresia-von-Nimptsch/6000000023485836406).
• Około 1726–1746 – Christoph Ferdinand Graf von Nimptsch, Freiherr von Oelse und Hohen-Friedeberg, urodzony w 1691 r., zmarły 22 stycznia 1747 r. w Wiedniu, syn Johanna Heinricha. Był Ober-Rechtsitzer w księstwach świdnickim i jaworskim. W 1716 r. poślubił Marię Magdalenę Freiin von Gilleis, urodzoną 13 lipca 1696 r. w Wiedniu, zmarłą 9 marca 1756 r. w St. Pölten.W 1732 r. uzyskał zmianę herbu i predykatu na „Freiherr von Fürst und Oelse”, dla upamiętnienia wymarłego rodu baronowskiego von Fürst und Kupferberg, skoligaconego z rodziną von Nostitz. Po 1741 r. należał do antypruskiej opozycji ziemiańskiej na Śląsku. Posiadane majątki Olszany, Modlęcin i Stawiska sprzedał królowi Prus Fryderykowi II von Hohenzollern (Matrykuła.SJ.1731, pag. 20; Sinapius 1728, s. 153; Zimmermann 5, s. 233; Wittig G.K. 1881, s. 43;
  https://gw.geneanet.org/cvpolier?lang=en&n=von+nimptsch&p=christoph+ferdinand;
  https://gw.geneanet.org/cvpolier?lang=en&iz=0&p=maria+magdalena&n=von+gilleis;
  https://de.wikipedia.org/wiki/Nimptsch_(Adelsgeschlecht)).
  • 1729 – ufundował w Olszanach, jako wotum za ocalenie z wypadku, kolumnę Trójcy Świętej, wykonaną w Wiedniu. W 1746 r. przeniesiono ją do Strzegomia, na plac przed kościołem św. Piotra i Pawła, gdzie stoi do dziś (Wittig G.K. 1881, s. 43).
  • 1744 – został odnotowany ze wszystkimi tytułami i posiadłościami jako: Christoph Ferdinand Graf von Nimptsch, Freiherr von Fürst und zu Oels Erb- und Fideicommissher der Herrschaften Burghauss und Bergstadt Kupferberg, Alt- und Neu Röhrsdorf, Rothenzechau und Hohen-Liebenthal Herr auf Oelse, Ullersdorf, Teichau, Malitsch, Tribelwitz, Griessgrund, Gross- und Klein Neudorff, Schindel-Waldau, Schreibendorf und der Strehlitzer Schösser (Nedopil 1888, s. 74–75).
• 1746–1802 – książę pruski Heinrich von Hohenzollern, czyli von Preussen, urodzony 18 stycznia 1726 r. w Berlinie, zmarły 3 sierpnia 1802 r. w Rheinsbergu, brat króla Prus Fryderyka II. Majątek był dzierżawiony; w 1785 r. wzmiankowano jako dzierżawcę Oberamtmanna Buskego (Zimmermann 5, s. 233; Wittig G.K. 1881, s. 43; Hechler 1932, s. 55; https://de.wikipedia.org/wiki/Heinrich_von_Preu%C3%9Fen_(1726%E2%80%931802)).
• 1802–1813 – książę pruski August Ferdinand von Hohenzollern, czyli von Preussen, urodzony 23 maja 1730 r. na zamku berlińskim, zmarły 2 maja 1813 r. w Berlinie, najmłodszy syn króla Prus Fryderyka Wilhelma I (Wittig G.K. 1881, s. 43; https://de.wikipedia.org/wiki/August_Ferdinand_von_Preußen).
• 1813–1843 – książę pruski August von Hohenzollern, czyli von Preussen, urodzony 19 września 1779 r. we Friedrichsfelde, zmarły 19 lipca 1843 r., syn księcia Ferdinanda von Preussen i bratanek króla Prus Fryderyka II. Pozostawał w nieformalnych związkach:
  • w latach 1805–1817 z Karoliną Frideriką Wichmann;
  • w latach 1818–1838 z Augustą Arend.
  Jego nieślubne dzieci nie miały praw do dziedziczenia (https://de.wikipedia.org/wiki/August_von_Preußen_(1779–1843); Knie 1830, s. 531; Wittig G.K. 1881, s. 43).
• 1843–1918 – zarząd majątków pruskiej rodziny królewskiej, sprawowany przez Hofkammer der Königlichen Familiengütter. Instytucję utworzono na podstawie zarządzenia gabinetowego (Kabinetsordre) z 30 sierpnia 1843 r. Była zarządzana przez kolegium i sprawowała nadzór nad ordynacjami oraz lasami należącymi do członków rodziny zasiadającej na tronie Królestwa Prus (Keeler 1873, s. 478–479).Posiadłości olszańskie, włączone w ramy Kgl. Preuss. Brandenburgsches Haus-Fideicommiss (ANPSA 1857, s. 3), stanowiły własność monarchy i były dzierżawione. Do dzierżawców należeli m.in.:
  • Theodor Gottfried Gumprecht, urodzony 11 października 1793 r. w Hamburgu, zmarły 10 stycznia 1867 r. w Berlinie – radca urzędowy (Amts-Rath), długoletni zarządca dominiów królewskich i rzecznik reform agrarnych. Od 1835 r. przebywał w Olszanach, gdzie planował utworzenie szkoły rolniczej. Zarządzany przez niego majątek stale odwiedzała młodzież z kręgu arystokracji, zdobywająca wiedzę rolniczą (Knie 1845, s. 458; Lengerke 1846, s. 372–376; Lengerke 1843, s. 551–552; https://www.deutsche-biographie.de/sfz24672.html);
  • królewski radca urzędowy Hart – kgl. Amtsrath Hart (SGA 1870, s. 60; SGA 1876, s. 110).
  W drugiej połowie XIX w. majątek został rozparcelowany. Dzierżawcą wydzielonego Restgut Ober-Oelse, obejmującego 122 ha, był:
  • Friedrich Freiherr von Seherr-Thoss na Siodłkowicach (SGA 1905, s. 192).
• 1918–1945 – były cesarz Niemiec Wilhelm II von Hohenzollern, zmarły w 1941 r., oraz jego spadkobiercy. Zarząd sprawowała administracja byłych majątków królewskich – Hofkammer z siedzibą w Berlinie-Charlottenburgu (SGA 1930, s. 318; SGA 1937, s. 255).Dzierżawcą wydzielonego majątku Ober-Oelse pozostawał w okresie międzywojennym:
  • Friedrich Freiherr von Seherr-Thoss na Siodłkowicach (SGA 1921, s. 230; SGA 1926, s. 290; SGA 1930, s. 318; SGA 1937, s. 255).

Konkretne wzmianki (wybór): RS 1a, nr 525; SUb II, nr 287; LF, s. 124; Landbuch III, nr 185; Czettritz II 1911, s. 293; Gebhardt 1901, s. 59; Naso 1667, s. 311–312; Lucae 1689, s. 930; Sinapius 1720, s. 65–66; Werner B-2, pag. 338; Knie 1845, s. 458; SGA 1870, s. 61; HKPHS 1875, s. 15; SGA 1912, s. 208; SGA 1921, s. 230; SGA 1926, s. 290; Brzezowski 1981, s. 20–21; Brzezowski, Jagiełło 2017, s. 314; Primmer 1604/54, po pag. 11; Adamska 2015, s. 11.

@collection{@Zimmermann1795b,

title = {Beitr\"{a}ge zur Beschreibung Schlesien, Bd V},

editor = {Friedrich Albert Zimmermann},

year  = {1785},

date = {1785-01-01},

urldate = {1785-01-01},

volume = {5},

publisher = {Tramp, Johann Ernst},

address = {Brieg},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@book{adamy1888,

title = {Die schlesische Ortsnamen, ihre Entstehung und Bedeutung},

author = {H. Adamy},

year  = {1888},

date = {1888-01-01},

pages = {30},

address = {Breslau},

edition = {2},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@phdthesis{Bloniewski2018,

title = {Zamki rycerskie w ksi\k{e}stwie \'{s}widnickim},

author = {Piotr B\loniewski},

year  = {2018},

date = {2018-01-01},

urldate = {2018-01-01},

address = {Wroc\law},

school = {Wydzia\l Architektury Politechniki Wroc\lawskiej},

note = {praca doktorska napisana na Wydziale Architektury Politechniki Wroc\lawskiej pod kierunkiem Ma\lgorzaty Chorowskiej, wydruk komputerowy w Centrum Wiedzy i Dokumentacji Naukowo-Technicznej PWr},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {phdthesis}

}

@book{brzezowski_jagiello2017,

title = {Ogrody na \'{S}l\k{a}sku, t. 2: Barok},

author = {Wojciech Brzezowski and Marzanna Jagie\l\lo},

year  = {2017},

date = {2017-01-01},

urldate = {2017-01-01},

pages = {314},

publisher = {Oficyna Wydawnicza Politechniki Wroc\lawskiej},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@phdthesis{brzezowski1981,

title = {Barokowa architektura rezydencjonalna na Dolnym \'{S}l\k{a}sku w pierwszej po\lowie XVIII wieku},

author = {Wojciech Brzezowski},

year  = {1981},

date = {1981-01-01},

pages = {20\textendash21},

address = {Wroc\law},

school = {Instytut Historii Architektury, Sztuki i Techniki Politechniki Wroc\lawskiej},

note = {dysertacja doktorska; maszynopis w zbiorach CWiINT Politechniki Wroc\lawskiej przy Wydziale Architektury},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {phdthesis}

}

@collection{czettritz1911,

title = {Geschichte des Geschlechts von Czettritz und Neuhaus, Bd. 2 (Regesten)},

author = {H. Neuhaus},

year  = {1911},

date = {1911-01-01},

urldate = {1911-01-01},

address = {G\"{o}rlitz},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@book{duell1725,

title = {Excerptorum Genealogico-Historicum Libri duo (…)},

author = {Raymundus Duellius},

year  = {1725},

date = {1725-01-01},

pages = {332},

publisher = {Petrum Conradum Monath},

address = {Lipsiae},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{duncker5,

title = {Die l\"{a}ndlichen Wohnsitze, Schl\"{o}sser und Residenzen der ritterschaftlichen Grundbesitzer in der preu\ssische Monarchie nebst den K\"{o}niglichen Familien-, Haus-Fideicommiss- und Schatull-G\"{u}tern in naturgetreuen, k\"{u}nstlerisch ausgef\"{u}hrten, farbigen Darstellungen nebst begleitendem Text, Bd. 5},

editor = {Alexander Duncker},

year  = {1862},

date = {1862-01-01},

urldate = {1862-01-01},

publisher = {Alexander Duncker},

address = {Berlin},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@article{gebhardt1901,

title = {Schaffgotschiana},

author = {E. Gebhardt},

year  = {1901},

date = {1901-01-01},

journal = {Der Wanderer im Riesengebirge. Beischrift des deutschen und \"{o}sterreichischen Riesengebirgs-Vereins},

volume = {21},

number = {4 (222)},

pages = {59\textendash60},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@collection{hechler1932,

title = {Kirchenkreis Striegau in Geschichte und Gegenwart. Festschrift zur General-Kirchenvisitation 1932},

editor = {P. Hechler},

year  = {1932},

date = {1932-01-01},

pages = {51\textendash52, 55},

address = {Saarau in Schl.},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@book{helsel1651,

title = {Gottes Liebe (…) Bey trawriger Leichbeg\"{a}ngnis Des Hoch-Edelgebohrnen und Gestrengen Herren Hansen von Nimptsch und R\"{o}fer\ssdorff, Erb-Herren auf Oel\ss und Falkenhain (…)},

author = {Gottfried Helsel},

year  = {1651},

date = {1651-01-01},

publisher = {von Zach. Schneidern},

address = {Liegnitz},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{keeler1873,

title = {Das Deutsche Reich, der Norddeutsche Bund und insbesondere der Preussische Staat: Ein Handbuch der Vaterlandskunde, Bd. 2: Der Preussische Staat},

author = {Friedrich Eduarf Keeler},

year  = {1873},

date = {1873-01-01},

pages = {478\textendash479},

publisher = {Verlag von J. Guttentag (D. Collin)},

address = {Berlin},

edition = {2},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{kerber_1885,

title = {Geschichte des Schlosses und der Freien Standesherrschaft F\"{u}rstenstein in Schlesien},

author = {P. Kerber},

year  = {1885},

date = {1885-01-01},

urldate = {1885-01-01},

address = {Breslau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@collection{lengerke1843,

title = {Encyklop\"{a}die der Landwirtschaft auf ihrem gegenw\"{a}rtigen Standpunkte, Bd. 1: A\textendashG},

editor = {Alexander Lengerke},

year  = {1843},

date = {1843-01-01},

pages = {551\textendash552},

publisher = {Verlag von George Westermann},

address = {Braunschweig},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@book{lengerke1846,

title = {Beobachtungen auf landwirtschaftlichen Reisen in den K\"{o}nigl. Preu\ss. Staaten, Bd. 1: Die Provinzen Sachsen und Schlesien},

author = {Alexander Lengerke},

year  = {1846},

date = {1846-01-01},

pages = {372\textendash376},

publisher = {Verlag von Veit und Comp.},

address = {Berlin},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@techreport{matrykula1717,

title = {Matryku\la.SJ.1717 = Land-Register derer Herren Land-St\"{a}nde und Landsa\ssen der F\"{u}rstenth\"{u}mber Schweidnitz und Jauer, nach Ordnung der Weichbilder, wie solches von denen Herren Landes-Aeltesten. Anno 1717. revidiret werden},

year  = {1717},

date = {1717-01-01},

urldate = {1717-01-01},

volume = {243},

address = {Wroc\law},

institution = {Archiwum Pa\'{n}stwowe we Wroc\lawiu},

series = {Ksi\k{e}stwo \'{S}widnickie},

note = {Zesp\'{o}\l: Ksi\k{e}stwo \'{S}widnickie, sygn. 243},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {techreport}

}

@techreport{matrykula1731,

title = {Matryku\la.SJ.1731 = Personal-Land-Register derer Herren Land-St\"{a}nde und Landsa\ssen in diesigen beyden F\"{u}rstenth\"{u}mbern Schweidnitz und Jauer, nach Ordnung derer Weichbilder},

year  = {1731},

date = {1731-01-01},

urldate = {1731-01-01},

address = {Wroc\law},

institution = {Archiwum Pa\'{n}stwowe we Wroc\lawiu},

note = {Zesp\'{o}\l: Ksi\k{e}stwo \'{S}widnickie, sygn. 245},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {techreport}

}

@book{nasone1667,

title = {Phoenix redivivus ducatuum Svidnicensis et Javoroviensis},

author = {E. I. Nasone},

year  = {1667},

date = {1667-01-01},

urldate = {1667-01-01},

address = {Breslau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{nedopil1888,

title = {Deutsche Adelsproben aus dem deutschen Ordens-Central-Archive},

author = {Leopold Nedopil},

year  = {1888},

date = {1888-01-01},

pages = {74\textendash75},

publisher = {F. Temsky / G. Freytag},

address = {Prag\textendashWien\textendashLeipzig},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@techreport{primmer1604_1654,

title = {Stammbuch des Heinrich Primmer 1604\textendash1659},

url = {https://www.bibliotekacyfrowa.pl/dlibra/publication/31735/edition/37072},

urldate = {2024-07-12},

pages = {po pag. 11},

institution = {Biblioteka Uniwersytetu Wroc\lawskiego, Oddzia\l R\k{e}kopis\'{o}w},

note = {sztambuch Heinricha Primmera 1604\textendash1654, r\k{e}kopis, sygn. Mil. IV 61},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {techreport}

}

@collection{\ssanpsa_1857,

title = {ANPSA = Alphabetischer Nachweis (Adressbuch) des in den Preussischen Staaten in den Ritterg\"{u}ttern angesessenen Adels},

author = {K. Fr. Rauer},

year  = {1857},

date = {1857-01-01},

urldate = {1857-01-01},

address = {Berlin},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssapwr_ritterdiernste_1602,

title = {Ritterdienste.SJ.1602 lub APWr Ritterdiernste = Ritterdiernste Inn dem Beyden F\"{u}rstenth\"{u}mbern S: u. Jawer [1602]},

year  = {1602},

date = {1602-01-01},

urldate = {1602-01-01},

address = {Wroc\law},

note = {Archiwum Pa\'{n}stwowe we Wroc\lawiu, alternatywnie "APWr Ritterdiernste"},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS07a,

title = {CDS VII/1 = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur schlesischen Geschichte, Bd. VII, Th. 1: Bis zum Jahre 1250 (RS nr 1-729)},

editor = {Colmar Gr\"{u}nhagen},

url = {https://www.bibliotekacyfrowa.pl/dlibra/publication/144561},

year  = {1868},

date = {1868-01-01},

urldate = {1868-01-01},

booktitle = {Regesten zur schlesischen Geschichte},

volume = {VII},

address = {Breslau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS14b,

title = {CDS XIV = Codex Diplomaticus Silesiae, Liber Fundationis Episcopatus Vratislaviensis, Bd. XIV},

author = {14 CDS},

editor = {H. Markgraf and J. W. Schulte},

url = {https://bibliotekacyfrowa.pl/dlibra/publication/144585},

year  = {1889},

date = {1889-01-01},

urldate = {1889-01-01},

pages = {124},

publisher = {Liber Fundationis Episcopatus Vratislaviensis},

address = {Breslau},

note = {tak\.{z}e skr\'{o}towo jako LfeV; Lf; LF},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssHKPHS,

title = {HKPHS = Handbuch \"{u}ber der K\"{o}niglich Preussischen Hof und Staat f\"{u}r das Jahr …},

address = {Berlin},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssHKPHS1875,

title = {HKPHS 1875 = Handbuch \"{u}ber der K\"{o}niglich Preussischen Hof und Staat f\"{u}r das Jahr 1875},

year  = {1874},

date = {1874-01-01},

pages = {15},

publisher = {Verlag von K\"{o}niglicher Geheimen Ober-Hofbuchdruckerei (R. v. Decker)},

address = {Berlin},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssLandbuch01,

title = {LANDBUCH I = Landbuch ksi\k{e}stw \'{s}widnickiego i jaworskiego, tom I: 1366-1376},

author = {I LANDBUCH},

editor = {T. Jurek},

year  = {2000},

date = {2000-01-01},

urldate = {2000-01-01},

address = {Pozna\'{n}},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssLandbuch02,

title = {LANDBUCH II = Landbuch ksi\k{e}stw \'{s}widnickiego i jaworskiego, tom II: 1385-1395},

author = {II LANDBUCH},

editor = {T. Jurek},

year  = {2004},

date = {2004-01-01},

urldate = {2004-01-01},

address = {Pozna\'{n}},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssLandbuch03,

title = {LANDBUCH III = Landbuch ksi\k{e}stw \'{s}widnickiego i jaworskiego, tom III: 1396-1407},

author = {III LANDBUCH},

editor = {T. Jurek},

year  = {2007},

date = {2007-01-01},

urldate = {2007-01-01},

address = {Pozna\'{n}},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\sssga_1930,

title = {SGA 1930 = Schlesisches G\"{u}ter Adressbuch},

editor = {M. Pastorf},

year  = {1930},

date = {1930-01-01},

urldate = {1930-01-01},

pages = {318},

address = {Breslau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\sssga_1937,

title = {SGA 1937 = Schlesisches G\"{u}ter Adressbuch},

editor = {M. Pastorf},

year  = {1937},

date = {1937-01-01},

urldate = {1937-01-01},

pages = {255},

address = {Breslau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\sssinapius_1720,

title = {SINAPIUS = Schlesische Curiositaten darinnen die ansehnlichen Geschlechter des schlesischen Adels T.1},

author = {J. Sinapio},

year  = {1720},

date = {1720-01-01},

urldate = {1720-01-01},

address = {Leipzig},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub02,

title = {SUb II = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. II: 1231-1250},

author = {II SUB},

editor = {W. Irgang},

url = {https://www.vr-elibrary.de/doi/book/10.7767/boehlau.9783205109891},

year  = {1977},

date = {1977-01-01},

urldate = {1977-01-01},

volume = {II},

address = {K\"{o}ln-Graz-Wien},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\sszedlitz1938,

title = {Das Geschlecht der Herren, Freiherren und Grafen von Zedlitz in Stammtafeln vom ersten Auftreten bis zur Gegenwart},

author = {Robert von Zedlitz und Neukirch},

year  = {1938},

date = {1938-01-01},

urldate = {1938-01-01},

publisher = {Verlag J. A. Stargardt},

address = {Berlin},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{vonregler1763,

title = {Schlesien links der Oder ohne die Grafschaft Glatz},

author = {Ludwig Wilhelm Regler},

year  = {1763},

date = {1763-01-01},

urldate = {1763-01-01},

note = {Map, Scale ca. 1:24,000. Staatsbibliothek Berlin, Preu\ssischer Kulturbesitz, SBB IIIC Kart. N 1540, sheet 50},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@book{werner_1785,

title = {Topographia oder Prodromus Silesiae Volumen III. das ist Representatio und Beschreibung derer St\"{a}dte, Flecken, Cl\"{o}ster, Schl\"{o}sser, Rittersitz, Kirchen, Bethh\"{a}user, G\"{a}rten, Lust und Zier G\"{a}rten, Dorfschaften etc. derer F\"{u}rstenth\"{u}mer: M\"{u}nsterberg mit Frankenstein, Oels, Schweidnitz, Jauer, Trachenberg, Mit den Baronats der Standesherrschaften Wartenberg und Militsch, Wie auch den Kleinen Staaten Freyhan und Sulau (…) Durch (…)},

author = {F. B. Werner},

year  = {1785},

date = {1785-01-01},

urldate = {1785-01-01},

note = {r\k{e}kopis w zbiorach Staatsbibliothek Berlin, oddzia\l Geheimes Staatsarchiv Preu\ssischer Kulturbesitz, HA Schlesien Rep. 135 Handschriften Nr 526/2},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{wittig1881,

title = {Neue Entdeckungen zur Biographie des Dichters Johann Christian G\"{u}nther aus Striegau in Schlesien (1695\textendash1728)},

author = {Gregor Konstantin Wittig},

year  = {1881},

date = {1881-01-01},

pages = {43},

publisher = {Verlag von August Hoffmann},

address = {Striegau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

Lokalizacja