Pieszyce-Rościszów – zamek

Przynależność administracyjna i toponomastyka

• Współczesna: Rościszów, gm. Pieszyce, pow. dzierżoniowski, woj. dolnośląskie; stanowisko nr 1/1.
• Historyczne jednostki administracyjne: od 1247 r. księstwo wrocławskie; od 1291 r. księstwo fürstenberskie; w latach 1321–1337 księstwo ziębickie; w latach 1337–1741 księstwo świdnickie; w latach 1258–1741 dystrykt dzierżoniowski (Weichbild Reichenbach); w latach 1741–1945 Landkreis Reichenbach; w latach 1945–1975 województwo wrocławskie; w latach 1975–1998 województwo wałbrzyskie.
• Nazwy historyczne: Pieszyce (niem. Peterswaldau), Rościszów (niem. Steinseifersdorf); zapisy dotyczące Pieszyc: 1258 – Peterswalt, Petirswald; 1301, 1305, 1322, 1371 – Peterswalde; 1310 – Peterswaldau; 1326 – Petirswalde; 1336 – curia murata (…) Petirzwald.

Kontekst przestrzenny, rozplanowanie, stan zachowania obiektu

Zamek położony jest na szczycie góry. Składa się z trzech członów, które w rzucie poziomym przypominają zachodzące na siebie okręgi. Na kulminacji znajduje się centralna część założenia, przypominająca kopułę o podstawie średnicy około 60 m i wysokości około 8 m. Niewielkie plateau na szczycie otacza łagodna pochyłość terenu, ograniczona stromą skarpą o maksymalnej wysokości 4 m i fosą szerokości około 3 m. Zewnętrzną granicę fosy tworzył wał o zróżnicowanych rozmiarach, łagodnie przechodzący w stok wzniesienia. Z częścią centralną sąsiadowały dwa niżej położone podzamcza, usytuowane w linii grzbietu górskiego. Każde miało średnicę około 70 m. Ich granicę wyznacza skarpa o wysokości 5–7 m, u podstawy której znajdowały się fosa i częściowo rozmyty wał zewnętrzny. Całe założenie zajmuje powierzchnię około 9000 m².

Wybór źródeł do dziejów miejscowości i obiektu

• 1258 – biskup wrocławski, na prośbę księcia Henryka III jako patrona kościoła w Dzierżoniowie oraz Ottona de Wilin, patrona kaplicy w Pieszycach, oddzielił kaplicę od kościoła. Otto otrzymał w zamian dwa łany w Pieszycach [Środkowych] ze wszystkimi korzyściami, daninami, usługami i jurysdykcją, natomiast jego sługa Zygfryd otrzymał sołectwo z uposażeniem w Pieszycach (SUb III, nr 264, 267)
• 1301 – Jan Peterswaldau (RS 2629)
• 1305 – Henryk Długi (der Lange) Peterswaldau (RS 2869)
• 1310 – Arnold i Heineman Peterswaldau (RS 3145)
• 1322 – książę Bernard nadał Arnoldowi Peterswaldau, którego przed bitwą pod Mühldorfem pasował na rycerza, wszystkie swoje prawa książęce nad jego majątkami w dystrykcie dzierżoniowskim, w tym sądownictwo wyższe i niższe, czynsze pieniężne i zbożowe, prawo mennicze oraz wszelkie prawa i swobody. Nadanie obejmowało między innymi 32 łany w Pieszycach (RS 4235)
• 1326 – Bolko II świdnicki zwolnił Heinemana Peterswaldau z czynszów i świadczeń w naturze ciążących na jego dobrach w Pieszycach, nabytych od Katarzyny, żony rycerza Konrada Czirna, kasztelana strzegomskiego, jako wynagrodzenie za lojalną służbę (RS 4518, 4534)
• 1329 – Bolko II świdnicki przekazał rycerzowi Arnoldowi Peterswaldau, w podzięce za lojalną służbę, 8½ łana ziemi w Pieszycach, należących wcześniej do Kunemana Seidlitza (RS 4882)
• 1336 – rycerz Arnold Peterswaldau sprzedał rycerzowi Heinemanowi Peterswaldau i jego spadkobiercom murowany dwór (curia murata), młyn i folwark w Pieszycach w dystrykcie dzierżoniowskim. W skład majątku wchodziły także Wilmsberg wraz z lasem i drewnem, prawo patronatu nad kościołem i ołtarzem, młyny wiejskie, w tym młyn na końcu wsi, oraz prawa dominialne, z wyjątkiem 22 grzywien dochodu z 9 łanów i 3 prętów, sprzedanych Konradowi zwanemu Jungelink. Sprzedaż obejmowała ponadto majątek po obu stronach wsi wraz z 40 grzywnami dochodu, sądownictwem wyższym i niższym, świadczeniami pieniężnymi i zbożowymi oraz prawem menniczym (RS 5575)
• 1371 – Hartung Peterswalde (Landbuch I, nr 689)

Dzieje własności dóbr ziemskich i obiektu na podstawie przyczynków źródłowych

Pieszyce po raz pierwszy wzmiankowano w 1258 r. razem z pobliskim Dzierżoniowem (Rychbachem), gdy były wsią rycerza Ottona de Wilin, oficjała na dworze Henryka III, księcia wrocławskiego. Była to już wówczas osada z kaplicą i sołtysem, choć organizacja parafii nie została jeszcze zakończona. W bliżej nieznanych okolicznościach, między 1263 a 1272 r., synowie Ottona de Wilin zostali usunięci z odziedziczonego majątku przez Henryka IV Prawego. Prawdopodobnie po przejęciu tych terenów, z inicjatywy władcy, powstało założenie obronne na Górze Grodowej. Przemawiają za tym zarówno chronologia materiałów archeologicznych odkrytych na terenie warowni, jak i skala oraz lokalizacja założenia, typowe dla książęcych zamków kolonizacyjnych. Po śmierci Henryka IV warownię wraz z południową częścią księstwa wrocławskiego przejął w 1290 r. książę lwówecki Bolko I. W ramach utworzonego przez niego księstwa fürstenberskiego obiekt prawdopodobnie stracił na znaczeniu w związku z powstaniem kasztelanii zamku Rogowiec w dorzeczu górnej Bystrzycy. Warownia na Górze Grodowej mogła jeszcze funkcjonować na początku XIV w., jednak podstawy jej bytu osłabiały nadania tutejszych dóbr książęcych na rzecz rycerstwa.

Od początku XIV w. pojawiają się osoby piszące się z Pieszyc: Jan w 1301 r., Henryk w 1305 r., a w 1310 r. Arnold i jego wuj Heineman. Trudno stwierdzić, czy byli oni rycerzami związanymi jeszcze z warownią na Górze Grodowej, podobnie jak nie wiadomo, w którym miejscu Pieszyc książę Bernard świdnicki wystawił dokument 15 kwietnia 1322 r. Jeszcze w tym samym roku, 29 września, Bernard świdnicki na łące koło Oettingen, przed bitwą pod Mühldorfem, pasował Arnolda z Pieszyc na rycerza i obdarował go immunitetem oraz dobrami, wśród których znalazły się 32 łany w Pieszycach i leżący u podnóża warowni Rościszów. Peterswaldowie nie byli jedynymi przedstawicielami rycerstwa posiadającymi dobra w Pieszycach, lecz w pierwszej połowie XIV w., szczególnie w działaniach Heinemana von Peterswaldau, widoczne jest dążenie do komasacji miejscowych majątków. W 1326 r. nabył on dobra we wsi od żon zmarłych Kunemana von Seidlitz i Konrada von Tschirn, kasztelana Strzegomia. W 1336 r. kupił od Arnolda z Pieszyc, wraz z prawami dominialnymi, między innymi murowany dwór, młyn i folwark. Proces gromadzenia miejscowych dóbr przez Peterswaldów trwał nadal: w 1371 r. Hartung von Peterswalde kupił od braci Heynemana i Ticze von Reichenbachów młyn w Pieszycach i pobliską wieś Kamionki. W drugiej połowie XIV i na początku XV w. widoczny jest ponadto obrót czynszami z tutejszych dóbr, dokonywany zarówno przez Peterswaldów, jak i przedstawicieli innych rodów rycerskich oraz mieszczan.

Wzmianka o murowanym dworze na terenie wsi sugeruje, że w 1336 r. warownia na Górze Grodowej już nie funkcjonowała, co pozostaje zgodne z chronologią odkrytych tam materiałów archeologicznych.

Historia budowlana obiektu

Przed zagospodarowaniem szczyt zniwelowano przez skucie skalnego podłoża i narzucenie warstwy wyrównawczej ze skalnego żwiru. W zboczu wykuto wówczas piwnicę o wymiarach 4 × 5 m, wcinającą się w stok na głębokość 2 m. Wzdłuż granic plateau odkryto ślady słupów o średnicy 23–26 cm, stabilizowanych kamiennymi jarzmami. Trudno stwierdzić, czy piwnica była samodzielnym obiektem, czy też obejmowały ją fundamenty ścian budynku o grubości 1,2–1,5 m i 1,8 m, wzniesionych z kamienia łamanego łączonego gliną. W ich obrębie odnotowano także negatywy poziomo ułożonych belek i żerdzi. Elementy te tworzyły zarys zbliżony do czworoboku o wymiarach 6 × 14 m, który mógł odpowiadać wymiarom budynku. Relikty fundamentu ściany z kamienia i gliny, biegnące równolegle do opisanych wyżej, znajdowały się także na stoku północno-zachodnim, jednak ich funkcja pozostaje trudna do określenia. Odkryte ślady słupów i belek świadczą o zastosowaniu konstrukcji ryglowej przy wznoszeniu budynków, a liczne fragmenty dachówek ceramicznych wskazują na sposób ich pokrycia.

Zewnętrzny pas obwarowań górnego zamku składał się z trzech elementów opadających w stronę stoku: wewnętrznego pasma wału posadowionego na skraju skalnej skarpy, wykutej w skale fosy oraz wału zewnętrznego. Podstawę wału wewnętrznego tworzyła soczewkowata warstwa gliny i drobnych kamieni. W centralnej części jej spągu znajdowało się jądro z kamieni spojonych gliną. W stropie obiektu zachowały się negatywy ustawionych parami, pionowo wbitych drewnianych słupków. Prawdopodobnie jest to ślad parkanu z poziomo ułożonych belek lub faszyny, którego konstrukcję spinały kołki pełniące funkcję jarzma.

Fosa i skarpa powstały wskutek podcięcia stoku góry. Na stromych zboczach fosa uzyskiwała właściwą funkcję obronną dzięki przeciwstokowi utworzonemu przez wał zewnętrzny. Jej dno, szerokości 2,5–3 m, tworzyła nierówna powierzchnia litej skały. Silne wygładzenie skały świadczy o intensywnym użytkowaniu rowu, prawdopodobnie jako ciągu komunikacyjnego. Od strony kulminacji fosę ograniczała skalna skarpa. Jej gładko wykończona powierzchnia stanowiła dodatkowy element obronny w postaci pochylni o wysokości około 2,5 m i kącie spadku około 45°. Wał zewnętrzny, o szerokości podstawy około 14 m, był najsilniejszą linią obronną górnego zamku. Jego podstawę stanowiła warstwa gliny i skalnego żwiru. Lico wewnętrzne tworzył mur na zaprawie glinianej o grubości 1,6 m. Konstrukcją przypominał opus emplekton: wzniesiono go z łamanego kamienia, a wnętrze wypełniono drobnymi kamieniami i żwirem. W obrębie wału, na poziomie stropu warstwy gliny i tuż pod nim, znajdowały się relikty zwęglonych belek oraz kamienne jarzma z nikłymi śladami spalonych słupów. Odsłonięto cztery równoległe belki o średnicy około 30 cm, ułożone zgodnie z przebiegiem wału. Dodatkowe konstrukcje odkryto przy długiej na 3 m belce położonej najbliżej lica wewnętrznego; na jej krańcach znajdowały się spalone resztki słupów stabilizowanych kamiennymi jarzmami.

Brak śladów poprzecznie ułożonych belek wyklucza zastosowanie w tym miejscu konstrukcji przekładkowej. Zsunięcie się destruktów obwodu obronnego na stok należy raczej łączyć z wałem o ustroju izbicowym, znacznie bardziej podatnym na rozsypanie. Belki leżące w centralnej części wału najpewniej tworzyły platformę stabilizującą fundament, natomiast jego wnętrze spinały mury licowe i słupy umieszczone wewnątrz wału. Niewykluczone, że słupy rozstawione w odległości około 3 m od siebie wyznaczały granice członów–izbic. Rozluźniona wskutek pożaru konstrukcja najpewniej zmiotła zewnętrzne lico obwodu warownego. Można sądzić, że wał wzniesiony na glinianym cokole miał u podstawy szerokość nie mniejszą niż 5 m i nie większą niż 7 m.

Rozpoznano także odcinek obwodu obronnego północno-wschodniego podzamcza. Również tutaj linia umocnień składała się z wału wewnętrznego, fosy i wału zewnętrznego, jednak najsilniejszym elementem był wał wewnętrzny. Wzniesiono go na skraju wykutej w stoku skarpy, osiągającej wysokość 4 m. Podstawę konstrukcji tworzyła warstwa gliny o szerokości około 8 m, przy czym jej zewnętrzny kraniec, położony w fosie, znajdował się około 3 m poniżej wewnętrznego. Na skraju plateau podzamcza znajdowała się zasadnicza, wertykalna część obiektu o szerokości około 2,5 m. Spinały ją słupy umieszczone w wykopach fundamentowych i stabilizowane belkami rozporowymi oraz oblicówka z kamieni spajanych gliną, o szerokości 0,2–0,3 m. Wewnątrz wału znajdowały się słupy tkwiące w warstwie gliny oraz belki lub dyle przykrywające jej powierzchnię i wyrównujące podstawę wyższych poziomów konstrukcji.

Odkryte elementy wału sugerują, że wzniesiono go w ustroju izbicowym. Przemawiają za tym zwarte elementy konstrukcji drewnianych i kamiennych na wysokości obu lic wału. Znaczna ilość gruzu zalegającego na zewnątrz dowodzi rozpadu konstrukcji i jej rozsypania w kierunku spadku terenu. Środkową linię fortyfikacji podzamcza stanowiła fosa o szerokości około 3 m.

Z zewnętrznej linii obwodu obronnego odsłonięto dwa elementy: wąski wkop o przekroju w kształcie litery V, ograniczający obiekt od strony fosy, oraz gliniany płaszcz o szerokości około 1,2 m, zalegający na stoku. Wyraźnie rysująca się jama posłupowa i niewielka szerokość konstrukcji mogą świadczyć o zastosowaniu częstokołu.

Chronologia: 2 poł. XIII–pocz. XIV w.

Konkretne wzmianki (wybór): SUb III, nr 264, 267; RS 2629, 2869, 3145, 4235, 4518, 4534, 4882, 5575; Landbuch I, nr 689; Boguszewicz 2000, s. 65–86; Boguszewicz 2010, s. 240–243; Boguszewicz 2012, s. 115–130; Nowakowski 2017, s. 384–386.

@book{boguszewicz_2010,

title = {Corona Silesiae: zamki Piast\'{o}w f\"{u}rstenberskich na po\ludniowym pograniczu ksi\k{e}stwa jaworskiego, \'{s}widnickiego i zi\k{e}bickiego do po\lowy XIV wieku},

author = {Artur Boguszewicz},

year  = {2010},

date = {2010-01-01},

urldate = {2010-01-01},

number = {39},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@inbook{boguszewicz2000,

title = {Problem zamku typu przej\'{s}ciowego na przyk\ladzie warowni w Pieszycach},

author = {Andrzej Boguszewicz},

editor = {Leszek Kajzer and others},

year  = {2000},

date = {2000-01-01},

booktitle = {Archaeologia et historia. Ksi\k{e}ga jubileuszowa dedykowana Pani Profesor Romanie Barnycz-G\lupieniec},

pages = {65-86},

address = {\L\'{o}d\'{z}},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {inbook}

}

@inbook{boguszewicz2012,

title = {Transformationen und Umbr\"{u}che des 12./13. Jahrhunderts},

author = {Andrzej Boguszewicz},

editor = {Felix Biermann and Thomas Kersting and Andreas Klamt},

year  = {2012},

date = {2012-01-01},

booktitle = {Burgen und Landesausbau im 12./13. Jh. im s\"{u}dlichen Schlesien},

volume = {64},

pages = {115-130},

address = {Langenweissbach},

series = {Beitr\"{a}ge zur Ur- und Fr\"{u}hgeschichte Mitteleuropas},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {inbook}

}

@book{Nowakowski2017,

title = {\'{S}l\k{a}skie obiekty typu motte. Studium archeologiczno-historyczne},

author = {Dominik Nowakowski},

year  = {2017},

date = {2017-01-01},

urldate = {2017-01-01},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@collection{\ssCDS16,

title = {CDS XVI = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur Schlesischen Geschichte, Bd. XVI: 1301-1315 (RS nr 2616-3542)},

editor = {Colmar Gr\"{u}nhagen and Konrad Wutke

},

year  = {1892},

date = {1892-01-01},

urldate = {1892-01-01},

address = {Breslau},

note = {u\.{z}ywany r\'{o}wnie\.{z} skr\'{o}t 'RS' lub 'RSIV'},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS18,

title = {CDS XVIII = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur Schlesischen Geschichte, Bd. XVIII: 1316-1326 (RS nr 3542-4599) },

editor = {Colmar Gr\"{u}nhagen and Konrad Wutke},

year  = {1898},

date = {1898-01-01},

urldate = {1898-01-01},

address = {Breslau},

note = {u\.{z}ywany r\'{o}wnie\.{z} skr\'{o}t 'RS' lub 'RS V'},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS22,

title = {CDS XXII = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur Schlesischen Geschichte, Bd. XXII: 1327-1333 (RS nr 4600-5278) },

editor = {Colmar Gr\"{u}nhagen and Konrad Wutke},

year  = {1903},

date = {1903-01-01},

urldate = {1903-01-01},

address = {Breslau},

note = {u\.{z}ywany r\'{o}wnie\.{z} skr\'{o}t 'RS'},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS29,

title = {CDS XXIX = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur schlesischen Geschichte, Bd. XXIX: 1334-1337 (RS nr 5279-6020)},

editor = {Konrad Wutke and Erich Randt and Hans Bell\'{e}e},

year  = {1923},

date = {1923-01-01},

urldate = {1923-01-01},

address = {Breslau},

note = {u\.{z}ywany r\'{o}wnie\.{z} skr\'{o}t 'RS'},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS29b,

title = {CDS XXX = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur schlesischen Geschichte 1338-1342, Bd. XXX (RS nr 6021-6988)},

editor = {Konrad Wutke and Erich Randt and Hans Bellee},

year  = {1925},

date = {1925-01-01},

urldate = {1925-01-01},

publisher = {Breslau},

series = {Codex Diplomaticus Silesiae, Bd. XXX},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssLandbuch01,

title = {LANDBUCH I = Landbuch ksi\k{e}stw \'{s}widnickiego i jaworskiego, tom I: 1366-1376},

author = {I LANDBUCH},

editor = {T. Jurek},

year  = {2000},

date = {2000-01-01},

urldate = {2000-01-01},

address = {Pozna\'{n}},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub03,

title = {SUb III = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. III: 1251-1266},

author = {III SUB},

year  = {1984},

date = {1984-01-01},

urldate = {1984-01-01},

address = {K\"{o}ln},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

Lokalizacja